بسم الله الرّحمن الرّحيم

نخستين روزگار و پيدايش هستي مبارکي در اين گيتی

در ماه ذيقعده ۱۳۱۶ که شانزده روز از آن ماه گذشته بود از شکم مادر و تاريکي رحم قدم در روشنايي اين عالم گذارده‏ام.

پدر من بزرگ ‏مردي بود در دانش و زهد و مکارم اخلاق؛ نامش سيّد علي، که امام جمعه و جماعت و مجتهد قصبه مبارکه و بلوک لنجان اصفهان بود.

و پيوستگي نسب من از اين بزرگ‏پدر به يگانه قائد دين و دنيا، أمير المؤمنين، علي بن أبي‏ طالب‏ (ع) إمام ‏المشارق والمغارب بدين ترتيب است: سيد محمد علي بن علي بن سيد محمد علي بن سيد علي بن مير سيد محمد بن مير سيد عبدالباقي بن مير سيد مير افضل بن مير سيد اسماعيل بن سيد مير افضل بن مير سيد محمد باقر بن مير سيد أبوطالب بن مير سيد محمد بن مير سيد فتّاح بن مير سيد کمال ‏الدين بن سيد شمس‏الدين بن سيد روح ‏الدين بن سيد فيض ‏الله بن سيد شرف ‏الله بن سيد نجف ‏الله بن سيد قطب ‏الله بن سيد أسد الله بن سيد عبد الله بن سيد نور الله بن سيد مرتضي بن سيد قريش بن سيد هشام بن سيد هاشم بن سيد رحمان بن سيد رحيم بن سيد ربيع بن سيد سعيد بن سيد قاسم بن سيد حمزة بن الإمام موسي‏ الکاظم بن الإمام جعفر بن الإمام محمّد الباقر بن الإمام علي السجّاد بن الإمام حسين الشهيد بن الإمام علي بن أبي‏ طالب‏ صلوات الله عليهم أجمعين.

مادر من سيّده جليله، نوري جهان بيگم، دختر سيد عبد الله بن سيد عبد الرزّاق است، که او نيز به چند واسطه نسبش منتهي به سلسله مذکوره مي‏شود. و اين زن، کليه اخلاق او از روي اعتقادات دينيه بود، که از روي عقيده، به پاکي اعمال و کردار، خود را آراسته. و مادر پدر من نيز نسبش به مير سيد محمد جدّ پدرم (يعني پدر مير سيد علي مذکور) منتهي مي‏شود. وأنا الفضّة بين الذهبين.

پدر من دو زن اختيار نموده بود؛ اوّل سيده عفيفه، دختر عمّه خود بود که به واسطه آن‏که هفت پسر از او پي در پي مرده، از شدّت غصّه و زيادتي حرارت کبدي، مزاج دماغش فاسد شده و عاقبت کارش به جنون کشيد. و او نيز مع الوصف، يکي از زن‏هاي عالمه درس خوانده بود، و در طايفه پدري من، با آن‏که در آن زمان مرسوم نبوده زن درس بخواند، زني نبوده که تحصيل کرده و محدّثه و اديبه نباشد؛ چنانچه الحال از قدماي آنها، دو دختر عمو و يک دختر خواهر از فاميل پدر محترم در قيد حيات مي‏باشند که هريک از عالمات عصر خويش مي‏باشند و در تواريخ و ادبيّات و علم اخلاق و شرعيات و اطلاع بر احاديث و اخبار نظيرشان بسيار کم است.

سيّده بيگم دختر حاجي سيد محمد رضي، همشيره‏زاده والد ماجد که زوجه مرحوم حاجي کاظم وکيل الرعاياي فيروزاني است، و خورشيد بيگم، و نجمه بيگم، که دختران مرحوم حاج سيد علي محمد قهنوي عموي والد خلدآشيان مي‏باشند.

چون زوجه اوّلي پدرم گرفتار جنون شده بود، درصدد برآمده مادر مرا که دختر سيد عبداللّه مبارکي بود تزويج نمود. و مسلّم است که اگر آن حادثه براي زوجه اوّليه رخ نداده بود زوجه دومي را اختيار نمي‏کرد و صدمات دو زن داشتن را که از روي هوا و هوس، بسياري بر خود مي‏پسندند پدر من بر خود روا نداشته، و پس از اندک زماني، آن زن اوّلي پس از اهتمام تمام در معالجه او و فائده نبخشيدن، زندگاني را وداع گفته، و زوجه دائمي او تا آخر عمر، همان مادر من بود که الحال در قيد حيات و هفتاد و پنج سال است از عمرش مي‏گذرد، و من هفتمين اولاد از شکم اين زن محترمه هستم. اولاد اوّل او پسري بود که در چهار سالگي وفات يافته، دومين اولاد او رحيمه بيگم بود که در سن هجده سالگي در خانه ميرزا حسن پيش‏نماز دنيا را وداع گفته، سومين اولاد او به سقط درگذشته، چهارمين اولاد او فاطمه بيگم بود که به جاي همشيره اوّل خود شوهر نموده و در سنّ سي و دو سالگي در هزار و سيصد و چهل، پس از پنج سال از وفات شوهر خود از جهان درگذشت، ماتت غصّةً.

و اين دو همشيره من، هردو عالِمه و درس‏خوانده و علاوه داراي صنعت کسبي بودند، و از ميراث دو دختر پيغمبر اکرم‏ (ص) که در خانه عثمان ذوالنورين بودند بي ‏بهره نبودند.

پنجمين فرزندان پدر من، برادر ارشد من است که نامش مير سيد محمد مشهور به ميرزا آقا، و الحال در مرحله چهل و چهار از زندگاني است، و پيشواي ديني و روحاني قصبه مبارکه است، و در زهد و تقوا و سلامت نفس، گوي سبقت ربوده؛ از اين روي، مردمان را در خدمتش ارادتي است، و در هدايت خلق به مواعظه و اخلاق نيکو اشتغال دارد، و افتادگي و تواضع را از پدر خود به ميراث برده، و به خودبستگي‏ها، که در بسياري از پوشندگان لباس روحانيت ديده مي‏شود در فطرت او ديده نمي‏شود.

ششمين فرزند، دختري بود که در هفت سالگي وفات يافته و با اين برادر، توأم [دوقلو] بود. و نويسنده به دو سال بعد از تولد او قدم در عرصه گيتي نهاده، و الحال چهل و دو سال قمري از زندگاني طي کرده، و حوادث اين عمر او به قدري بود که معمّرين بزرگ کمتر به اين حوادث برخورد نموده‏اند، چنانچه خواهد آمد.

و پس از من، پسر ديگري آورده که در طفوليت وفات يافته، و پس از او نهمين فرزند، برادر من سيد خليل الله مشهور به حاجي آقا مي‏باشد، که الحال سي و هشت مرحله زندگاني را گذرانيده، و در اخلاق، حقيقت فقر را که بسياري مدّعي هستند در او مشاهده مي‏شود. درويشي و فقر و حقيقت در وجودش فطري است، و در عدم علاقه به عالم مادي و سخاوت طبع معروف است. مراتبي از دانش و علوم دينيه فقه و حديث را داراست.

دهمين فرزند از اين پدر و مادر، سيد مرتضي موسوي نسب است، که الحال در مدرسه دولتي مبارکه سمت مديريت دارد. او نيز در ميان اقران معروف به اخلاق کريمه است، و الحال با مشغله زياد، در طريقه سير و سلوک و فقر و فنا از جمله سالکان طريق است، و در خدمت دانش و آموزگاري که جوهره عبادت است جديّتي دارد. و هريک از اين سه برادر، داراي اولادهاي متعددي مي‏باشند که از خداي سعادت همه آنها را خواهانم. اين بود شرح اجمالي اقوام و برادران من.

 حکايت کردن يکي از مرتاضين و اهل مکاشفه با والد نويسنده در زمان حمل

روزي که از سفر برگشته، به خدمت پدر در وطن خود رسيدم، ساعتي خلوت بود، فرمودند: زماني که در شکم مادر بودي، من در اصفهان در محلّه چهارسو شيرازي‏ها، در نزد شيخ مرتاض موسوم به ملا علي محمّد، که از علوم غريبه دارا بود رسيدم، و از او خواهش کردم که حملي که در عيال خود مشاهده مي‏کنم، از پيش‏آمد مولودي که در شکم است از آن مرتاض بفهمم، و آن‏چه را گفت من در آن حال نوشتم.

اوّل آن بود که گفت: مطلب شما از حمل است، در صورتي که من اسم حمل در نزد او نبرده بودم. دوم گفت: پسري است که شرح گزارشات او اين است، و مطالبي بيان کرد که همه را نوشتم، که الحال که سي سال است گذشته، تمام حالات تو مطابق واقع شده. و از غرايب آن است که آن شخص [مرتاض] هنوز در قيد حيات بود ولي عوام از سرّ او بي‏اطّلاع بودند. نويسنده تصميم گرفت که ملاقاتي از آن شخص بنمايد، تا آن‏که در سال ۱۳۵۰ او را ملاقات نمودم، و در نزد خود نيّت حالات گذشته و آينده خود را نمودم. پس از وقت زيادي به قانوني که داشت حساب نمود، گفت: شرح حال کسي را در نظر گرفته اي که در سي و پنج سال قبل از گزارش در وقتي که در رحم بوده سؤالات شده، و گزارشات همان است که گفته شده و به او رسيده است، و در آتيه نيز چنين است. و جملاتي را اظهار داشت که رخ داده، و انتظار آينده او را دارم. و [شيخ مرتاض] در همان سال وفات کرد.

و نيز از غرايب آن بود که شخص روسي در بيرجند قاين، کف دست مرا ديد، و مطابق آن‏چه همان شخص گفته بود او نيز بيان کرد.

و ملا علي محمد را نويسنده پرسيد که استکشافات شما از چه راهي است؟ گفت: از رمل کامل و جفر. و روي همين زمينه بود که والد من در امورات و پيش‏آمدهاي من و آن مسافرت‏هاي دور و دراز، از من نگراني نداشت و حواله به تقدير مي‏نمود.

نشو و نماي نويسنده و روزگار کودکي

چون روزگار شيرخوارگي را تغييرات زمانه، حوادث او را از لوح دماغ محو مي‏نمايد، و لذات وآلامش هردو معدوم مي‏شود، چيزي از خود به نظر ندارم، جز آن‏که همين قدر از آن عالم، روزي را در نظر دارم که مادر مهربان من، مرا چون دل در درون سينه، در برون سينه گرفته بود و غنچه پستان که مجري آب زندگاني و هستي‏بخش روزگار آينده‏ام بود در دهانم گذارده، و در آن حال بي قرار، و در وضع راه رفتن و گردش اطراف خانه مرا شير مي‏داد، و شيره جان و حيات خود را در کام من مي‏ريخت، و من در آن حال بي‏خبر از اضطراب و بي قراري و اندوه دل او بودم، و تصوّر مهر مادري در خود نمي‏کردم، فقط به مکيدن پستان دلشاد بودم، و گاهي پستان را رها کرده نظري در اطراف مي‏انداختم، ناگاه نظرم به سوي زني افتاد که با چادر رنگارنگ آن زمان ايستاده و مادرم به او مي‏گويد: زن عمو! مدّتي است جان شيرينم تب‏دار، و در اين هواي گرم، به ملاحظه او لب بر ميوه نمي‏گذارم. و آن زن تأکيد در پرهيز کردن مادر من از ميوه خوردن مي‏کرد.

در ايامي که در ابتداي جواني، روزي به ياد اين داستان افتادم، از مادر خود قضيه را پرسيدم که چنين حکايتي در نظر دارم. ديدم آهي از درون سينه برآورد، و تصديق آن‏چه در نظر داشتم بنمود، ولي به اداي کلمه‏اي دل مرا پريشان ساخت، و آن اين بود که: آري اي فرزند عزيز! چه خبر داري که مدّت دو سال چه رنج‏هايي را در شيرخوارگي تو متحمّل شدم، و چه روزهايي به شب آوردم، و چه شب‏هايي صبح کردم! خواب تو را در چشم بيدار خود خواستم، و راحتي تو را در رنج خويش آرزو داشتم. صحّت و سلامتي تو را در بيماري خود، و عزّت تو را در ذلّت خود مايل بودم. هر دنداني که برآوردي هزاران نيش بر جگرم خورد، و در هر تب تو حالت استحضار و مرگ را بر خود معاينه مي‏ديدم.

هنوز اين کلمات در نظرم هست، و در حيرتم که آيا اين حقوق مهر مادري را به کدامين کردار جبران نمايم!.

تا هستم و هست دارمش دوست        چون هستي من ز هستي اوست

زمان طفوليت خود را نيز ياد دارم که مادر، نهايت در ظرافت و نظافت اهتمام داشت، و در شبانه‏روزي چند مرتبه دست و صورت مرا شست‏وشو مي‏داد، و کاملاً مواظب بود که لباس و بدن من کثيف نباشد، و مرا هميشه دلشاد نگه مي‏داشت، و به زبان خوش و کلمات معقوله با من صحبت مي‏کرد، و از گفتن کلمات رکيک و حرف‏هاي زشت خودداري مي‏کرد. از اين جهت، رشد من در طفوليت بسيار خوب بود، و معاشرتم با اطفال کثيف بي‏تربيت بسيار کم بود، و اين تربيت من نه از روي آن بود که مادر من داراي علم و تربيت و حفظ صحّت بود، و يا در کتاب خوانده، و يا مدرسه و دبيرستاني ديده بود، بلکه فقط از روي جنبه ديانت و قواعد ديني بود که از پدر و مادر و شوهر خود شنيده بود، و کلمه <النظافة من الايمان> سرمايه علم تربيت و حفظ الصحه او بود، و عقيده بر اين‏که حرف‏هاي بد به اولاد ياد دادن سبب عذاب دوزخ، و تعليمات و تربيت‏هاي نيکو و کلمات مکمّله انسانيت سبب بهشت است، کتابخانه و دبيرستان او بود.

و تا زمان هفت سالگي در حجر تربيت و مهد مهر مادي تربيت شدم، و قواعد ديني را به من زباناً آموخت. هروقت گدايي به در خانه مي‏آمد، به من نان مي‏داد و رهنمايي مي‏کرد که به آن گداي عاجز بدهم. و در آن حال، به کلمات و سخنان رأفت و رحمت‏آميز درباره بينوا، در من حسّ عاطفه و نوع‏پروري ايجاد مي‏کرد، تا به حدّي که هروقت گدايي مي‏آمد، من به خيال بهشت و نعمت‏هاي آخرتي چيزي را که خود داشتم از نان يا ميوه يا شيريني به گدا مي‏دادم، و مادر از من خوشنود بود و اين رأفت و نوع ‏پروري در من ملکه شد که بالطبع مرا به سخاوت آميخته کرد.

و به طوري که ياد دارم، باغ مختصري بود از انگورستان، جدّه پيرزني داشتم که مادر مادرم بود و قدري از يک ديده نابينا بود. روزها مرا از صبح تا غروب براي حفظ و حراثت باغ، که دزد بفهمد در اين تاکستان از صاحبانش هستند، همراه خود در آن باغ مي‏برد، و خود در گوشه اي با چرخ ريسمان که سابقاً رسم بود مشغول ريستن ريسمان مي‏شد، و من چشم او را دور ديده، انگورهاي بسيار خوب را چيده و بالاي سردر باغ برده، رهگذاران از رعيت مردم و غيره که مي‏گذشتند صدا مي‏زدم و از بالاي ديوار سر درب، انگورها را در دامن آنها مي‏ريختم.

روزي يکي از رهگذاران قضيه را به گوش پدرم رسانيده بود که عن قريب در اين تاکستان چيزي باقي نخواهد ماند، و همه را فرزند تو به مردم بخشش مي‏نمايد.

وقتي غروب آن روز به خانه رفتم، پدرم روي به مادرم کرد و با لب خندان گفت: الحمد لله اولادت کاسه از آش گرم‏تر شده و در باغ چيزي باقي نگذارده. مادرم در جواب خنديد و گفت: در عوض خدا برکت مي‏دهد. فقط روي به من کرده که چرا چنين مي‏کني؟ مرا گريه درربود و با حالت گريه جواب گفتم که چگونه من در زير سايه درخت‏ها از انگورهاي لطيف، دهن تر کنم و مردم بيچاره در هواي گرم، کام‏خشکيده مشغول زحمت باشند!

گرچه اين صفات در اثر معاشرت با مردم زمانه در من نقصان يافت، ولي همين قدر مي‏دانم که ممکن است بشر داراي حسّ عاطفه اي باشد که آن‏چه از براي خود مي‏خواهد از براي ديگران نيز همان را بخواهد، و اين حسّ عاطفه و نوع‏پروري را از زمان شيرخوارگي در مهد مهر مادري بايد بياموزد، که نوع تربيت‏هاي در آن وقت با خون آميخته شده و جزء ذات مي‏شود و کمتر و ديرتر زوال‏پذير است، و تربيت‏هاي در زمان بزرگي قابل زوال است؛ از اين جهت است که مَثَل شده، مي‏گويند: هرکه هرچه دارد از قنداقه و گهواره دارد.

مدخليت تربيت و حالات نويسنده پس از هفت سالگي

چون پدر من مقيّد بود به آداب ديني، تا سنّ هفت سالگي همان‏طور که قانون اسلام است من در حضانت مادر بودم، و رسوم ديني را که تکليف پدر و مادر است تمريناً به من آموختند، و مسلّم است که تربيت اين مرتبه از سنّ را قواي مادري بيشتر از پدر استعداد دارد؛ چه آن‏که علاقه محبت مادر برحسب فطرت، که اولاد، نه ماه از خون قلب و جگر او غذا خورده، در معني بيشتر است تا علاقه محبت پدر؛ از اين جهت، مادر از ناملايمات به واسطه اين علاقه ديرتر تألم حاصل مي‏کند، ولي تألّمات و بي‏صبري در پدر بيشتر حکم‏فرماست، و اين مطلب محسوس است.

ولي به حکم اين‏که بعد از هفت سال، پسر در حضانت پدر داخل مي‏شود، من از حضانت مادر خارج و داخل در تحت اوامر پدرانه درآمدم، و در آن وقت، الف باء معمولي عربي را فرا گرفته بودم. به مرسوم وقت، پدر، مصلحت مرا در آن ديد که به مکتب‏خانه‏ام درآورد؛چه آن‏که مسلّم است، پدر به واسطه مشاغل معيشت نمي‏تواند فرزند خود را دانش بياموزد، و معلّم و آموزگار لازم دارد.

به علاوه آن‏که فرزند چون طبعاً به تحصيل حاضر نيست و حالت طفوليت است که ميل دارد در آفتاب سوزان سنگ‏کشي از قله کوه بنمايد و دانش نياموزد؛ از اين جهت يک قوه جبريّه بر سر او لازم است، و پدر نمي‏تواند آن قوه را به کار ببندد؛ چه آن‏که اولاد وقتي علاقه پدري را در خود حس کرد، به واسطه اهلي بودن، فرمان نمي‏برد، ولي به واسطه ملاحظات خوف و يا حياء و يا جهات ديگر، حرف معلّم بيشتر در اطفال تأثيرات خود را ظاهر مي‏سازد. و روي همين اصل بوده که پادشاهان ايران و عرب، بلکه چين و روم، شاه‏زادگان را به دانشمندان و تربيت‏کنندگان قابلي واگذار کرده [بودند] که آنها را در اواخر، لَلِه مي‏گفتند، و در عرب رسم بوده که او را از شهر بيرون برده، در صحرا و دهات تربيت مي‏کردند؛ براي آن‏که هواي آزاد کمک در تربيت دارد. و از طرفي هم، رنگ و نيرنگ‏هاي تمدن شهري، روح و خيال را از توجه به مقصود که تربيت است به سوي خود متوجه نمي‏سازد؛ چه آن‏که هرقدر زندگاني طفل در سادگي واقع شود قواي دماغيه او براي جذب دانش بيشتر متوجه است. از اين روي، بيشتر از دانشمندان بزرگ را وقتي در تاريخ حال آنها نظر مي‏کنيم، مي‏بينيم زندگاني اوليه آنها مسبوق به يک عالم سادگي بي‏آلايش و بي‏رنگي بوده [است].

بالجمله، به حکم ضرورت، پدر مرا در مکتب‏ خانه‏اي که در همان مبارکه مفتوح بود وارد ساخت، و مي‏دانم اين کار از روي ناچاري بود؛ چه آن‏که در اغلب، از وضع مکتب‏خانه‏ها مذمّت و نکوهش مي‏کرد، و [آن را] باعث بر مفاسدي مي‏دانست، ولي از طرفي هم نمي‏توانست صرف ‏نظر کند. نه خود مي‏توانست دانشم بياموزد و نه قدرت داشت معلّم شخصي از برايم حاضر نمايد.

ناچار قدم در مکتب ‏خانه گذاردم، و به محض ورود، حالت بهت در همان حالت کودکي به اضافه خوف و وحشت بر من رخ داد، که سر به زير انداخته و از زير چشم قضايا را با کمال ترس مشاهده مي‏کردم، و به کلي حالات من يک مرتبه رنگي ديگر به خود گرفت، که لازم است چند کلمه شرح آن مکتب‏ خانه که يادگاري و تاريخچه مدّت زماني از عمر من است [را] بنگارم، شايد خواننده‏اي از وضع تحصيل سابق من مطالبي کشف کند.

 وضع مکتب ‏خانه‏اي که نويسنده را در طفوليت در او بردند

مکتب‏خانه‏اي که مرا در سن هفت سالگي در او بردند، معلّم او آخوند پيرمردي بود که او را کربلايي مسلم مي‏گفتند.

قد خميده، ريش بلند سرخي داشت و قباي بلند بغلي در بر، و کلاه ترکي ماهوت آبي رنگي که اطراف لبه او از پوست گوسفند دوخته شده بود بر سر گذارده، و مکتب او عبادت بود از اطاق بزرگي که ديوار و سقف او خشتي، ولي از شدّت دودزدگي تماماً سياه بود. غير از کناره‏هاي اطاق که به واسطه ماليدن بدن اطفال بر روي ديوار، خشت‏ها ساييده شده و قدري گود افتاده بود و رنگ مايل به زرد و سرخي داشت.

و معلّم بر روي تخته پوستي بر درب اين اطاق نشسته بود، و در مقابل او چند عدد کتاب گذارده، با چندين عدد ترکه‏هاي نهال بلند از چوب بيد، با يک فلک که چوب دو ذرعي قطوري بود که وسط او را بند کمان‏دار از طناب موي بز قرار داده بودند، و هميشه يکي از اين ترکه‏ها در دست اين معلّم، کارگر بود و بر سر و صورت و کمر اطفالي مي‏زد که مي‏خواستند از درب اطاق خارج شوند.

و اين اطفال سه طبقه بودند؛

يکي طبقه تازه‏واردها مانند نويسنده که در همان روز تازه وارد شده بودم.

و طبقه بالاتر از آنها، که قرآن را مي‏توانستند بخوانند.

و طبقه عالي، که قوّه خواندن کتاب فارسي داشتند.

اطفال تازه ورود در يادگرفتن الف باء در عهده طبقه دوم، و کودکان طبقه دوم در خواندن و ياد گرفتن قرآن و کتاب فارسي در عهده طبقه عاليه بود، که در يادگرفتن از آنها بايد ياد بگيرند، و طبقه عالي در نزد آخوند معلّم، فارسي و حساب سياق را که براي دکان بقالي و نانوايي لازم بود فرا مي‏گرفتند.

و کتاب‏هاي فارسي دو قسم بود؛

يکي از قبيل کتاب موش و گربه و خاله سوسکه و گرگ و روباه، که مايه نزاع و عشق و حيله را ذهن صاف طفل از همان‏جا فرا مي‏گرفت.

چيزي که بالنسبه خوب بود کتاب عاق والدين بود، که عقيده اطفال را در مدّت وقت معيّني از براي ملاحظه کردن در احترام پدر و مادر مهيّا مي‏ساخت.

و کتاب‏هاي درجه دوم عبارت بود از کتاب جوهري و جودي و حيدربک، و کمي حافظ و سعدي و گلستان، که فقط صرف خواندن بود، حتي معلّم هم تشخيص اندک معنايي از کلمات اين کتب نمي‏داد.

و از براي حراست اطفال، دو نفري که از همه بزرگ‏تر بودند از طرف معلم سمت خليفه داشتند. و اين دو نفر چون بالغ و به سن رشد رسيده، از روي هوا و هوس هر طفلي که بر وفق ميل آنها حرکت نمي‏کرد اسير تازيانه آنها بود، و از براي او تقصيراتي در نزد معلم مي‏تراشيدند. معلم هم عصباني شده، ديگر تحقيق نکرده، حکم به چوب زدن آنها مي‏نمود. بدين صورت که آن طفل را حاضر ساخته، به پشت مي‏خوابانيدند، و پاهاي او را در ميان طناب وسط چوبي که نامش فلک بود گذارده، و از دو طرف تاب داده، آن طناب هر دو پا را از پشت پاشنه و قلم پا فشار مي‏داد.

بعداً آن دو خليفه، طرفين فلک را بلند کرده، به قدري که پاهاي آن طفل با نصف بدن مستقيم شود، و يا شخص معلّم، و يا ديگري را فرمان داده، با ترکه چوب تر و يا شلاق، به قدري که مايل بود بر کف پاي او مي‏زدند. به واسطه حرکت دادن طفل پاهاي خود را در زير چوب از فشار درد، گاهي انگشت‏ها به زير آمده، چوب بر سر انگشتان مي‏خورد، و مکرّر ديده شد که ناخن‏هاي طفل از فشار چوب پراکنده، و خون مي‏پاشيد، و طفل به حالت غش مي‏افتاد. گاهي از شدت درد، سر را بلند کرده به زمين مي‏زد و سر مي‏شکست، و گاهي چوب‏ها بر قلم و ساق‏هاي پا گرفته، مجروح و سياه مي‏نمود، و روزي نبود که در وقت مرخصي اطفال، چند نفري از شدّت و فشار درد چوب خوردن، عاجز از راه رفتن نباشد، و بايد ديگري آنها را ببرد.

و در اين مکتب‏خانه، دخترها هم بودند که هرگاه تقصيري از براي آنها ثابت و يا بهانه‏گيري مي‏کردند دست‏هاي آنها را در ميان فلک گذارده و کاري که با پاهاي پسران مي‏کردند با دست‏هاي دختران مي‏کردند.

با اين‏که اين مکتب‏خانه عنوان ديني داشت بويي از مسائل ديني در آن نبود؛ چه آن‏که در ديانت مقدّس اسلامي، حقّ زدن اطفال، را بلکه حقّ تنبيه او را در عهده غير از ولي طفل که پدر و يا جدّ پدري باشد واگذار نکرده است، و هرگاه [کسي] بدون اجازه، طفلي را صدمه‏اي زد، موجب ديه خواهد بود.

و مسلّم است که اين‏گونه تربيت‏ها برخلاف ديانت [است] و علاوه، روح اطفال و مغز آنها را کدر کرده، از قواي متعرّفه و درّاکه نقصان پيدا خواهد کرد، بلکه در رشد بدني و مزاجي خسران و ضرري متوجه آنها خواهد شد. و علاوه، طفل از معلّم خود بغض و کينه پيدا کرده، کلمات او را مورد توجّه خود قرار نمي‏دهد، و به نظر دشمن به معلم خود مي‏نگرد. چنانچه همان اطفال، در همان مکتب‏خانه، هروقت معلم غفلتي مي‏کرد ضرري به او متوجّه مي‏ساختند. يک روز باروت زير تخت پوست او ريخته و از عقب سر دنباله او را کشيده و آتش دادند. فشار باروت، بيچاره را به قدر يک متر از جاي خود پرتاب کرد.

 [تحصيل در منزل]

بالجمله، چون مدّت سه سال در اين مکتب ‏خانه رفتم، قرآن را با کتاب گلستان شيخ و فارسي‏هاي ساده را مي‏خواندم. پس از سه سال، ديگر پدرم نگذارد که من در مکتب بروم، و مرا در منزل به تعليمات عربي که در آن وقت معمول بود مشغول ساخت. ابتدا نصاب صبيان را به من درس داده که بهترين طرز لغت‏شناسي عرب بود؛ چه آن‏که به طور نظم بيان شده، و طبعاً روح با نظم آشناتر است، و معاني که در سلک نظم باشد زودتر در قوه حافظه مي‏سپارد. در ظرف مدّت سه ماه، تمام اين کتاب ابتدايي را حفظ کرده، شروع در خواندن امثله و صرف مير نمودم.

و در ضمن، مرا تشويق به کسب و پيشه مي‏نمود، تا آن‏که قرار بر اين داد که در هر صبح درس خود را خوانده، و بعداً از پي فراگرفتن کسب بروم.

اوّلين کسبي که براي من اتّخاذ نمود، کسب تخت گيوه ساختن بود، که در دهات خيلي معمول بود. بعد از دو سه ماهي اظهار داشتم که اين کسب با کثافات آلوده است، و طبع من راغب به چنين کسبي نيست.

چون اين سخن معروض داشتم، مرا در اختيار کسب مختار فرمود. من نجّاري را اختيار نمودم. او هم برطبق ميل من امضا فرمود. منْ‏بعد، صبح درس خود را خوانده و در دکان نجاري رفته، مدّت يک سال درس خواندن را با کسب نجاري توأم ساختم، تا آن‏که در اين يک سال، از فنون نجاري ساده‏اي که در دهات مرسوم بود و دستم به کار کاملاً آشنا شد مطلع شدم، و يک نيمه درب گنجينه و يک درب تمام اطاق به اهتمام خود ساختم، و در همان حالت طفوليت، تصرّفاتي از خود در اين کسب مي‏نمودم، و گاهي تفريح کرده، عصا و چوب دستي‏ها که سرهاي آنها به شکل مرغ و مار و انسان بود مي‏ساختم که خيلي قابل توجه مي‏شد.

بعد از يک سال کسب نجاري که که در ضمن کتاب هدايه نحو و انموذج و شرح تصريف را خوانده بودم، دست از نجاري کشيده، و در صباح، کتاب صمديه شيخ بهايي را مي‏خواندم. و ايام تابستان بود، در باغ مختصري که پدرم داشت مي‏رفتم، و در آن‏جا به طور آزادي فکر، در هواي آزاد درس خود را حاضر کرده، و مشغول نوشتن مشق نستعليق و خط نسخ و نقاشي مي‏شدم، و پس از خستگي، اوقات خود را صرف آبياري و گل‏کاري و امور متعلقه به باغباني مي‏نمودم، و در ضمن به همراهي بعضي از بزرگان که مختصر ملکي از پدرم دست آنها بود و کشت و زرع آن در عده آنها بود رفته، و مشغول زمين کندن و يا درو کردن و يا پاشت کردن مي‏شدم، به حسب اقتضاي وقت.

و پدرم کاملاً به زبان ديني، مرا تشويق از فنون کسب و زراعت مي‏فرمود. روزي در نظر دارم که جدّ مادري من معروض در خدمت پدرم داشت که خوب است فرزند خود را به مدرسه در شهر اصفهان بفرستيد. در جواب فرمود: من حرفي ندارم، ولي به دو جهت مي‏خواهم به فنون کسب و زراعت آشنا شود و آخوند صرف تربيت نشود؛ چه آن‏که پيغمبر ما (ص) فرمود: <العبادة مائة أجزاء تسعة و تسعون منه في کسب الحلال و واحدة منها في سائر العبادات> ستايش و بندگي خدا صد جزء است، نود و نه جزء آن در کسب حلال، و يک جزء آن در ساير عبادات است. به اين جهت ميل دارم که از فيض کسب محروم نباشد.

و جهت دوم آن‏که روزگار آخوندي برچيده خواهد شد، و اعمال و کردار اين طايفه آنها را به باد فنا خواهد داد. از اين روي مي‏خواهم اولاد من به اميد لباس روحانيت و شغل ملّايي روي بيچارگي نبيند. علاوه بر آن‏که در شغل ملّايي هم تا بي‏ديني نباشد دخلي نخواهد بود، و من نمي‏خواهم اولاد من از راه بي‏ديني و دين‏فروشي معيشت خود را اداره کند. و من در آن‏وقت اين حرف را نمي‏فهميدم، تا بعد از بيست سال به معني او برخوردم.

تا آن‏که چهار سال ديگر روزگار من بدين منوال گذشت، که صبح در مسجد رفته، نماز خود را در عقب سر پدر خود در جماعت مي‏خواندم. بعداً قدري مسائل ديني از براي آن‏که خود فرا گرفته، براي ديگران به تشويق پدر مي‏گفتم. [سپس] در منزل رفته، درس خود را خوانده، در پي امورات زراعتي مي‏رفتم.

تا آن‏که زمان بلوغ من، به علائم طبّي و ديني، در تماميت سال چهاردهم تماماً ظاهر شد. روزي پدر مرا در کنار نشاند و فرمود: الحال مکلّفي و تکليف خود را بايد بفهمي. من از شدّت حيا عرق ريخته و در مقابل نتوانستم سخني گويم، ولي در باطن خيال رفتن به شهر اصفهان را براي درس خواندن در نظر گرفتم، و در پي وقت مي‏گشتم؛ چه آن‏که برادر بزرگترم که اشاره به حالات او شد، قبل از اين يک سال به اصفهان رفته، مشغول تحصيل بود، و قدري هم من به حسّ رقابت با او در خيال درس خواندن در اصفهان افتادم.

تا آن‏که در هفدهم ذيقعده سال ۱۳۳۰ مطابق روز تولدم، اسباب حرکت از براي شهر اصفهان فراهم آمد، و پدرم قرارداد کرد که در ماهي چهار من به وزن سابق، آرد، و يک من برنج، و پانزده ريال پول که روزي پنج دينار باشد به من بدهد، از براي مخارجات در مدرسه. من در آن شب خواب نرفتم، از شدّت عشقي که در مدرسه رفتن در خود مي‏ديدم، و اين سفر را يکي از سفرهاي مهمّ خود مي‏ديدم؛ چه آن‏که تا آن‏وقت سفري که قابل باشد نرفته بودم، فقط در کودکي يک سفر در سه فرسخي مبارکه در قريه فيروزان رفته بودم، و يک سفر هم چند روزي به اصفهان براي تفرّج رفته بودم، و در آن‏جا تصور مي‏کردم که آخر دنيا همين محل است.

چون وارد اصفهان شدم و به مدرسه داخل شدم و در اطاق برادر خود داخل شدم، باز در آن شب از شدّت اشتياق خواب نرفتم. صبحگاه چون برخاستم، تمام حالات خود را که در سابق داشتم يک‏سره فراموش کرده، و تصور مي‏کردم به محض ورود در مدرسه، تمام ابواب علوم لدنّي بر من گشوده شده، و يک نفر از ذوات مقدسه لاهوتي، و لااقل از علماي بزرگ و آيات الهيه مي‏باشم، و ممکن نبود در آن حالت کسي بتواند در من تصرّفي کند و بفهماند که من هيچ نمي‏دانم.

نه من تنها اين طور بودم، بلکه به مرور ايام زماني رسيد که فهميدم هرکس وارد مدرسه مي‏شود يک نوع عجب و کبر و خودبيني در دماغ او پديدار مي‏شود، که خود را به تمام معني، اشرف کائنات و گل سرسبد کليه موجودات مي‏داند، و از روي همين اصل، اخلاق فاسده که متفرّع بر صفت خودبيني است در او رخنه کرده، و به تدريج از صفات آدميّت دورش مي‏سازد…

مبتديان را تا چندين سال در اطاق‏هايي که در چهار زاويه مدرسه در فضاي کوچکي ساخته شده بود منزل مي‏دادند. از اين جهت من نيز منزلم در يکي از اطاق‏هاي کوچک زاويه شمال غربي واقع شده بود، و پس از چند سال وارد اطاق‏هاي صحن مي‏شدند.

توليت اين مدرسه، در آن وقت در عهده ميرزا محمد علي کلباسي بود، و اين شخص در لباس روحانيت، و او را حجة الاسلام خطاب مي‏کردند و رياستي مهم داشت. درب خانه او ملجأ ارباب حوايج بود. اگرچه از علوم ديني بي‏بهره [بود] ولي به واسطه ميراث اجدادي، در لباس علم، و از علماي درجه اوّل در نظر عوام به شمار مي‏رفت، و با اجزاء ديوان مربوط بود، و آنها هم براي شکستن صورت و سورت علما، چنين شخصي را ترويج مي‏کردند، و احکاماتش را جاري مي‏ساختند. اشرار اطراف شهر و کساني که دم از ياغي‏گري مي‏زدند، هر امري از مصدر اين شخص صادر مي‏شد اطاعت مي‏کردند، و در سال ۱۳۴۱ به مرض سکته قلبي وفات کرد.

[به] ياد دارم که در ورود به اصفهان، تمام کسبه و پيشه‏وران را، حتي حمامي و دلّاک‏ها را به لباس عمامه و علما ديدم. با خود مي‏گفتم: براي چيست که علما و طلاب تمامي در اين شهر مشغول کسب و تجارت مي‏باشند! تشخيص اين‏که اين طبقه پيشه‏ورانند به لباس علمي نمي‏دادم، و ديگر اين تشخيص را هم نداشتم که بر فرض تمامي اين گروه از روحانيون و اهل علم باشند، با کسب ضرري ندارد. تصور مي‏کردم ملّا و روحاني فقط بايد از مال مردم امر معاش او اداره شود.

افراد ديگري در ميان اين طبقه بودند که منظوري از تحصيلات خود جز مجادله و نمايش و مغلوب کردن طرف نداشتند، چنان‏چه همين اخلاق هم در من کاملاً اثر کرده بود که هميشه مي‏خواستم طرف را ولو حق باشد، در حرف، مغلوب سازم، حتي آن‏که اگر بيچاره‏اي مي‏گفت: خدا يکي است، من مي‏خواستم او را مغلوب سازم و بگويم: نفهميده‏اي، خدا – العياذ بالله – دو تا است.

تا آن‏که روزي اين حديث را در کتاب کافي ديدم که پيغمبر صلّي الله عليه وآله مي‏فرمايد: <من طلب العلم ليباهي به الناس أو ليصرف إليه وجوههم فليتبوّء مقعده من النار>.[1] [يعني] کسي که دانش را براي اين تحصيل کند که به سبب او بر ديگران مباهات جويد، يا آن‏که مردم را به خود متوجه سازد، عاقبت جايگاه او آتش دوزخ است. از آن وقت درصدد برآمدم که اين صفت را براي راحتي نفس از خود دور سازم؛ چه آن‏که ملکات زشت، همان آتش است که خبر داده شد. و آن‏چه در مدّت زندگاني از اين افراد را در نظر گرفتم همه را بدعاقبت ديدم و بالاخره به مقصود نرسيدند.

عادات ساکنين مدرسه از اين قرار بود: آنهايي که مشغول تحصيل بودند، روز درس‏هاي خود را خوانده، اوّل شب پس از اداي نماز به مطالعه مشغول بودند، تا ساعت چهار از شب غذا خورده، مي‏خوابيدند. و بيشتر غذاي آنها، ظهر و شب، غير پختني، و نوعاً به نان و پنير زندگاني مي‏کردند؛ چه آن‏که وقت غذا طبخ کردن نداشتند. و روزهاي پنجشنبه و جمعه تعطيل عمومي بود. و اغلب در روزهاي تعطيل براي تفرّج در اطراف زاينده‏رود [مي رفتند] به خصوص جايي که امروز کارخانه ميهن است، محل تفرّج‏هاي مختلف طلاب بود، و لباس‏هاي خود را در آن‏جا به آب رودخانه شسته، خشک کرده، مي‏پوشيدند [و] از شب شنبه دومرتبه مشغول تحصيل مي‏شدند.

تحصيلات قديمه مبارکي در اصفهان

در آن وقت کلاهي به سر داشتم معروف به کلاه بيگي [که] از نمد بود، و روي او از ماهوت خاکي رنگ که با قيطان ابريشمي او را منقسم به هشت ترک کرده بودند، و لبه او از پوست بزغاله پشم سياه بود. روزانه بعد، چند نفري از طلاب جمع شده و آن کلاه را از سرم برداشتند و عمامه سياهي بر سرم نهادند.

وقتي پدرم شنيد، از مبارکه برايم نوشت: فرزند عزيز! علميت به کلاه و عمامه نيست، زود بود عمامه به سر بگذاري. اينک ملتفت باش که به اين عمامه سياه که بر سر گذاردي، خود را سياه‏بخت نسازي، و او را مايه گدايي و کلاشي قرار ندهي. و ملتفت باش که عن قريب، کلاه سر بودن اشرفيت دارد در نظر جامعه از عمامه به سر داشتن. من اين حرف را بعد از بيست و پنج سال فهميدم.

وقتي عمامه به سر گذاردم، به تمام معني خود را گم کرده، تصور مي‏کردم آية الله شده‏ام، و يا طاووس علّيّيني، و مجبور هم بودم؛ چه آن‏که با کلاه به مجلس درس راهم نمي‏دادند. پس از پوشيدن لباس روحانيت به غير استحقاق، وارد در مرحله تحصيل شدم. کتاب سيوطي را از ابتدا در نزد سيد فخرالدين معروف به ميرزا آقا، که از فيروزان لنجان، و از اقوام پدري، و از طلاب باتقوا و باعمل بود، با کتاب شرايع محقق شروع به خواندن نمودم. و کتاب حاشيه منطق و شرح جامي را بر کافيه ابن حاجب، در نزد شيخ محمد يزدي، که از افاضل طلاب مدرسه صدر بود خواندم، و هريک از اين کتاب‏ها را دو درس قرار دادم. يک درس از وسط هر کتابي، برخلاف معمول.

از اين جهت، قدري از اواخر سيوطي را در نزد شيخ علي فريدني، که از فضلاي مدرسه جدّه کوچک بود، و پاره اي از جامي را در نزد شيخ محمد زارچي يزدي خواندم. مدّت يک سال خود را در اين کتب بيشتر معطل نکردم؛ چه آن‏که حس کردم بيش از اين اوقات صرف کردن، فرع زياده بر اصل است. و سپس شروع در کتاب مغني و مطوّل نمودم و به جهات چندي منزل خود را از مدرسه صدر به مدرسه جده بزرگ تغيير داده، بعد از يک ماه از آن‏جا نيز به مسجد شاه رفتم.

 اقامت در مسجد شاه

مقدمةً اين جمله را مي‏نويسم، که چون در سال ۱۳۳۱ آية الله اصفهان [آية الله شيخ محمد تقي] آقا نجفي مسجدشاهي وفات يافت، رياست مسجدشاهي نيز به او ختم شد. و رياست دوره آقا نجفي را در مسجد شاه از همين چند کلمه بايد فهميد؛ آن‏چه ادارات امروز است در تمام شهر، تمام آن در مسجد شاه بود. قريب چهل نفر محرر و نويسنده، صبح تا شام، کاغذهاي نقل و انتقالي از منقول و غيرمنقول، و انواع معاملات و طلاق و ازدواج مي‏نوشتند که به مهر آقا نجفي که به منزله تمبر بود سجلّ شود، و در هر روزي کمتر از دو هزار نفر مدّعي و مدّعي‏عليه، براي ترافع در محضر ايشان کمتر حاضر نبودند، و اشخاص متظلّم از حکام ايالات نيز کمتر نبود. و از گدايان و بي‏نوايان هم معلوم است چند نفر حاضر بودند! و از زارعين و کدخدايان دهاتِ شخص آقا هم هميشه دسته‏هاي متعدّد بودند… و مکرّر ديده شد که تمام داخله مسجد، از ارباب حوايج، از خارج و داخل شهر پر مي‏شد. در حقيقت، مسجد شاه يک اداره حکومتي و نظميه و بلديه و ثبت و ازدواج و نظامي بود به نام روحانيت، و به اسم مسجد شاه تشکيل داده مي‏شد. پس از فوت آقاي نجفي، اولاد ايشان برحسب وصاياي او خواستند صورت روحانيت مسجد شاه محفوظ بماند. از اين جهت، جمعي از طلاب مدارس را انتخاب کرده، در مدرسه و حجرات فوقاني مسجد شاه سکونت دادند، و اشخاص متوسط را ماهي يک تومان، و عالي را ماهي چهار تومان کمک خرج مي‏دادند، به شرط آن‏که در غير از مسجد شاه جاي ديگري درس نخوانند.

از جمله آن اشخاص، نويسنده فقير بود [که او را] در اطاق فوقاني که بر مهتابي طرف شرقي مسجد است، و پنجره کاشي از پس اطاق آن در ايوان جلو دهليز مسجد، رو به قبله، طرف دست چپ نصب بود، سکونت دادند.

بازگشت از مسجد شاه به مدرسه صدر

پس از چند ماهي ديدم روزگارم رو به فنا و اضمحلال است، و نزديک است آن‏چه خوانده‏ام فراموش کنم. در تحيّر بودم. روزي در مدرسه صدر، در طرف عصر، بر لب حوض آب نشسته بودم. شيخ حکيم ربّاني [آخوند] مولي محمد کاشي بر لب حوض براي وضو ساختن آمد. من سلام کردم. پس از جواب، از حالات من استفسار فرمود. چون نام پدرم را شنيد، برحسب سابقه اي که با او داشته، مرا مورد لطف قرار داد، و از سکونت در مسجد شاه ملامت فرمود. در همان ساعت مرا در حجره خود برد و نصايح پدرانه و اندرزهاي حکيمانه فرمود، و مرا امر به ملازمت خود نمود.

من در آن حال، با کمال ميل، و نهايت فرحي که در خود مشاهده مي‏کردم، خادم مدرسه را ديده، [و او] اطاق کوچکي در زاويه جنوب غربي به من داد. به فوريت به مسجد شاه رفته، مختصر اثاثيه خود را برداشته، به مدرسه صدر عودت نمودم، و از قيد رقيّت و بندگي مسجد شاه، که در عوض مختصر وجهي مقيّد مي‏داشتند راحت شدم.

ملازمت مبارکي در خدمت حکيم ربّاني مولانا شيخ محمد کاشاني ‏قدس سرّه العالي

از همان شب، برحسب فرموده حکيم کاشي، ملازمت او را اختيار نمودم. بدين طريق که از اول شب تا ساعت سه از شب گذشته در خدمتش مي‏زيستم، و در کمال ميل، آن‏چه از خدمات از دستم برمي‏آمد در مورد آن پير طريق عرفان، و راهنماي سير و سلوک به سوي حق دريغ نداشتم. ساعت سه، پس از صرف شام، ساعتي چند در اطاق خود رفته، استراحت مي‏نمودم. يک ساعت به طلوع فجر برخواسته، دومرتبه در خدمتش حاضر مي‏شدم. و در آن وقت سحر، از حالات و کردار، و راز و نيازش به سوي خالق يکتا، تأثيراتي در من ايجاد مي شد، که آن‏چه در حالات گذشتگان شنيده [بودم] در او مشاهده مي‏کردم. و پس از اداي فريضه صبح نيز در خدمت بودم، تا ساعتي از آفتاب برمي‏آمد.

سپس براي درس مغني و مطوّل در خدمت فاضل مدرّس شيخ علي يزدي رفته، پس از فراغت از درس و مباحثه، يک ساعت به ظهر مانده، شرفياب پير کامل روشن ‏ضمير خود شده، مشغول انجام خدمت شده، پس از صرف نهار او را راحت گذارده، در اطاق خود مي‏رفتم. در طرف عصر، باز يک ساعت ملازم خدمت بودم، و يک ساعت به غروب مانده فکر مرا آزاد مي‏ساخت و به فکرهاي آزاد شخصي مي‏پرداختم. و در شب‏هاي پنج‏شنبه و جمعه تماماً در خدمتش تا به صبح به استفاده‏هاي روحاني موفق بودم، و در هر شب به قدر نيم ساعت مرا به کلمات مواعظ و پند مشغول مي‏ساخت، و به قدر نيم ساعت درس‏هاي روز مرا، برايم جوهر مطالب را بيان مي‏فرمود. تا آن‏که زمان ارتحال او از اين عالم فاني در رسيد.

غرايب حالات و کرامات، و خوارق عادات که من از بزرگ رهنماي خود ديدم جاي بيان داشتن نيست. در سير روحانيات، آن‏چه دارم ابتدا از او دارم.

طريقه رياضاتش از مولانا مولي حسن نائيني بود، که او از حکيم ربّاني استاد کامل خود آقا محمد بيدآبادي، و او از مولانا اسماعيل خواجويي اخذ نموده.

بالجمله، در اين مدّت عمر کم، در خدمت آن شيخ کامل، نابينايي بودم بينا شدم. در جهان تنگ و تاريکي روحم در زندان بود، به فضاي لايتناهي و به گلستان قدس پروازم داد. و اگر او را نديده بودم، شايد در اين عالم، هر چيز را که در دستگاه الهيّات مي‏شنيدم انکار داشتم، ولي همگي را به مقام شهود ديدم.

و اين مراحل فيوضاتي که من از آن بزرگ ‏مرد سالک دريافتم، مي‏دانم که فقط در اثر خدمات مخلصانه بود. خدمت به حيوان و بشر عادي، نورانيت روحاني مي‏بخشد، چه جاي آن‏که خدمت در مورد انسان کامل ملکوتي باشد! و از اين‏جا است که در مراحل سلوک، هرکس بيشتر ملازمت اختيار نمود، و همت را در خدمت به مرتبه عاليه رسانيد، به مرتبه کمالات روحانيه نائل آمد.

و هريک از بزرگان را که در مراتب کمالات ايشان سير مي‏نماييم، مي‏بينيم رکن عمده وصول آنها به مقام و مرتبه فيوضات روحانيه، از خدمت شاياني بود که در پيشگاه استاد تقديم نمودند، و تا مقام تسليم حاصل نشود، خدمت از دست برنيايد.

حالات مبارکي پس از فوت حکيم کاشي

در شب وفات، آن مرحوم مرا در کنار [خود] نشاند و از خستگي‏هاي فوق‏العاده و بي‏خوابي‏هاي طاقت‏فرسا مرا مژده راحتي داد، و وصاياي مخصوص در گوشم بيان نمود که پاره اي از آنها که نوشتني بود در شرح حالاتش مرقوم داشتم، و پاره اي از آنها را در صفحه دل تاکنون مستور داشتم.

چون مرغ روحش به عالم قدس پرواز کرد، چنان بود که نزديک شد مرغ روح من جوجه‏صفت به دنبال مادر خود پرواز نمايد، ولي ريسمان قضا و سنگ قدر، بال و پايم [را] از پرواز ببست. برحسب وصيت، او را در ارض اقدس تخت فولاد، در نزديکي لسان الارض مدفون ساختند. و مدّت زماني مرا عادت چنين بود که در ساعت سه از غروب گذشته، از شهر براي زيارت تربت آن حکيم رباني حرکت مي‏کردم، و تا طلوع فجر بر سر آن تربت به حال مراقبه مي‏ماندم، و چنانچه شاگردان ارسطاطاليس از مرقد استاد خود فيض مي‏گرفتند من نيز از آن مرقد فيوضات گرفتم، و در خواب‏ها و بيداري‏ها مکاشفاتي را سير نمودم. مع‏الوصف، اهل ظاهر، و بيشترِ از طلاب همان مدرسه، و عقول ناقصه و صاحبان احساسات ظاهريه، در مورد آن عارف رباني بي‏عقيده، و بعضي در حال حياتش نسبت جنون به او مي‏دادند، و بعضي شايد در ديانت و احکامات شرعيه بر او ايرادات داشتند؛ چه آن‏که به ميزان ظاهر، بر وفق ميل مردم رفتار نمي‏کرد، و مردم را از خود به درشتي اخلاق فراري مي‏داد. و در خلوت، غير از تجليّات توحيدي در محبتش چيزي ديده نمي‏شد، و حالات غشوه مکرّر در خلوات و اوقات مراقبه از او مشاهده مي‏شد، و اين حالات را به تمامه مستور از خلق مي‏داشت.

بالجمله، مدّت يک سال پس از فوت او، من در خود حالاتي مشاهده مي‏کردم که نتوانستم بر کسي اظهار داشتن، و نه کس از حالاتم اطلاعي داشت.

و از غرايب حالات، که شايد بشر تصديق نکند، و اطباء انکار نمايند، [اين که] مدّت شش ماه من خواب را در خود مشاهده نکردم، و کمتر با اشخاص انس داشتم، و تدريجاً در فکر تحصيلات علوم غريبه و رياضيات روحيه برآمدم، و از اين راه خيالاتي در مغزم ايجاد شده بود. از اين رو، پس از آن‏که روزها درس خود را خوانده، شب‏ها را در تکيه و گنبد بابا رکن الدين براي رياضات در علوم غريبه مي‏رفتم. و در مدّت اشتغال به اين کار، از خوردن حيواني دوري جسته، و روزها را روزه مي‏داشتم.

مدّتي بدين منوال گذرانيدم، ولي عاقبت به واسطه ناملايمات و رنج‏هاي زيادي که طاقت‏فرسا بود دنباله مطلب را رها نمودم، ولي به اين مرحله رسيد که دانستم نفس بشري قابل از براي هر کاري هست، و مي‏تواند به ماوراي طبيعت دست بزند، و در روحانيات عالم متصرف شود، و گوش روحي خود را به منزله راديوها قرار دهد، و بشنود چيزي را که ديگران نمي‏شوند، و ببيند چيزي را که ديگران نمي‏بينند، و بداند مطالبي را که غير او نمي‏داند. و در اين مدّت، از غرايب و عجايب نفس انساني، و اسرار خلقت، مطالبي بسيار بر من مکشوف آمد، که شرح او را در کتاب جداگانه اي به نام راهنماي روحانيت و رياضات روحي نوشته‏ام. ولي خودسرانه اين راهي است مهلک، و ورود در آن بدون استاد کامل خطايي است بزرگ؛ چه آن‏که استعداد مزاج و قواي روحي، و تنظيم اعمال و کردار، و مقدار مأکول و مشروب، و کيفيات ستّه ضرويه، و اعمال مخصوصه اين راه، بايد به دستور کاملي باشد. <ظلمات است بترس از خطر گمراهي>. چنان‏چه در آن ايام، سيّدي در اين راه با من رفاقت کرد، و عاقبت حيات خود را فداي اين مقصود نمود، و ناکام بمرد.

 تحصيلات مبارکي و استفاده او از دومين استاد بزرگ خود

پس از آن‏که از مراتب علم بيان و منطق و اعراب فراغت حاصل نمودم، شروع در علم فقه و اصول کردم. چنان‏چه مرسوم بود کتاب معالم را با شرايع در نزد سيد محمد رضاي خوانساري که از فضلاي مدرسه بود شروع به خواندن نموده، و آن دو کتاب را چون ساير کتب، از هريک دو درس قرار دادم، تا آن‏که در مدّت يک سال هردو را ختم کرده، شروع به شرح لمعه و کتاب قوانين نمودم.

شرح لمعه را، جلد اوّل او را از کتاب طهارت در نزد مدرّس يزدي شيخ علي، و جلد ثاني را در خدمت آقا ميرزا احمد مدرّس خراساني مي‏خواندم. و قوانين را، جلد اوّل او را در خدمت آقا شيخ ميرزا حسن [داورپناه] خوانساري، و جلد ثاني را در خدمت آقا سيد مهدي درچه‏اي استفاده نمودم، و مبحث عام و خاص او را در نزد آقا سيد علي نجف‏آبادي دومرتبه خواندم.

در ظرف دو سال قوّه فهم ساير مطالب اين دو کتاب حاصل شده، محتاج به خواندن نبودم، ولي تبعاً قرار داده و شروع در خواندن فرائد شيخ مرتضي انصاري و متاجر ايشان نموده، هردو را در خدمت شيخ استاد بزرگوار مولي عبدالکريم جزي، که دومين شخص بزرگوار غيرعادي بود بعد از مرحوم شيخ استاد حکيم کاشي، و استفاده‏هاي روحي که من از آن بزرگ‏مرد نمودم، و طرق مجاهدت و سير و سلوک که از آن جوهره حقيقت دريافتم، بيش از مراتب استفاده‏هاي علوم ظاهري بود که در ظرف مدّت سه سال توفيق درک آن را دريافتم.

اوضاع گراني نرخ گندم و ارزاني جان بشر

و از وقايع مهمّه که در سال ۱۳۳۵ رخ داد گراني بود که وصف آن از جهاتي خارج از قدرت قلمي است. و اين گراني امر عادي و طبعي نبود، بلکه به واسطه سياست دو دولت روس و انگليس در ايران رخ داد. قشون روس در سال قبل، برحسب تقاضاي سياست وقت وارد ايران شد، و تا خاک اصفهان در تصرف آنها درآمد. سياست در مقابل آنها به دست‏هاي داخلي، مصلحت خود را در آن ديد که مأکولات را گران و ايجاد قحطي نمايد.

تدريجاً کار بدان‏جا رسيد که دکان‏هاي نانوايي بسته شد، و نان، هر يک من شاه که دو من تبريز و شش کيلو باشد به قيمت هشتاد الي صد ريال رسيد.

در اين صورت، حال کسبه و فقرا معلوم بود که غير از مردن راهي نبود؛ چه آن‏که در زمستان بود و دسترسي به علف سبز بيابان هم نبود. در ميان بازار و کوچه‏ها مردگان به روي هم ريخت، و در بسياري از خانه‏ها يک مرتبه اهلش بمردند، و نعش‏هاي جوانان مأکول جانواران، و نعش حيوانات مأکول بشر واقع شد، که در همان ايام، در چهارباغ اصفهان، در پهلوي يکي از درخت‏هاي چنار، جوان محتضري را ديدم که سگ‏ها او را مي‏خوردند و او هنوز جان داشت. برادر از برادر، پدر از فرزند فراري مي‏جست، و ميان مادران و فرزندان جدايي رخ داد. هر تابوتي را چندين مرده گذاردند، و هر قبري را جمعي خوابانيدند. عاقبت کار بدانجا رسيد که هواي شهر از کثرت مردگان که ممکن نبود دفن آنها [آلوده شد] لشکريان و نظاميان، فوج فوج در هر روز در قبرستان‏هاي اطراف شهر، کارشان گور کندن و مرده زير خاک پنهان کردن بود.

مع‏الوصف، از اين بشر قساوت قلبي ديده شد که مي‏توان گفت هيچ حيوان درنده اي بدين قساوت و سخت‏دلي نباشد. ملاکين شهر و گندم‏داران، اين اوضاع پريشان‏ را ديدند و همي روز به روز بر نرخ گندم افزودند، و گويا فرصتي به دست آورده بودند که خون بشر را مکيده، در بدن‏هاي خود ذخيره نمايند. مرگ جوانان و ناله مادران و حسرت اطفال شيرخوار، و پريشاني زنان و مردان سالخورده، و خرابي خانه‏ها به دل‏ها اثري نبخشيد.

هرچه اين‏گونه امور شدّت کرد نرخ گندم و جو و برنج و هرچه قابل خوردن بود همي افزون شد. گندم خروار که پنجاه من به وزن شاه بود [به] قيمت چهار هزار ريال رسيد، و باز هم مالکين انتظار قيمت بيش از اين داشتند. و پس از آن‏که سال نو در رسيد، آب زاينده‏رود و جوي ‏هاي شهر از گندم پوسيده پر شد، که براي فروش بيش از آن قيمت گذاردند و به خروار چهار هزار نفروختند، و هزاران از بشر بمردند، و آن گندم‏ها در انبارهاي مالکين ماند و فروخته نشد، و پوسيده شده، در آب ريخته شد.

از طرفي هم راه‏هاي اطراف شهر به واسطه ناامني به کلي مسدود، و هر طرفي را دسته‏اي از اشرار اشغال کرده، مشغول غارت‏گري بودند. طرف کاشان، حسين‏خان کاشي، و در طرف لنجان جعفرقلي و رضاخان، در هرجا قدم مي‏گذاردند دهات و رعيت و خانمان‏ها برانداختند. از اين جهت راه قوافل مسدود شده بود و در شهر، خانواده‏هاي [مالک] صد هزار تومان و صاحبان ثروتي که شايد از طبقه دوم بودند ولي جزء مالکين نبودند، هستي آنها به قربان نان براي حفظ جان شد.

روزگار مبارکي در ايام قحطي

نويسنده اين اوراق، مبارکي، در آن وقت در مدرسه صدر بود. با مردم خارج از صنف مدرسه هيچ آشنايي نداشت، و به جز چند نفري که آنها نيز مانند خودم بي‏بضاعت بودند، از اهل مدرسه کسي ديگر با من آشنا نبود.

آن مختصر مخارجي که از ده پدرم براي من مي‏فرستاد، به واسطه آن‏که ديگر رفت و آمد موقوف شد ممکن نشد به من برسد، و طرز زندگاني من هم به قدري مختصر بود که نه چيزي داشتم بفروشم و نه گرو بگذارم؛ چه آن‏که من در زماني که وارد مدرسه شدم فقط يک کتاب سيوطي خطّي داشتم که بيش از دو قران قيمت نداشت، و بعداً چند کتابي که به دست آوردم کتاب وقفي بود که به توسط متوليان موقوفه آن به من رسيده بود، و فرشي که داشتم فقط يک احرامي کرباس نازک بود که سه متر طول و يک متر عرض آن بود، با يک چراغ مختصر لامپ نمره پنج. از اساس چاي‏خوري هم فقط يک قوري کوچک با يک استکان بود، ولي کمتر در کار بود. و يک رختخواب از کرباس نهايت مختصر. ولي به واسطه قناعتي که داشتم، از آن وجه مخارج که پدر برايم مي‏فرستاد قدري ذخيره کرده بودم. آن ذخيره هم تمام شد، و روزگار در کمال سختي شد، به حدّي که در بيست و چهار ساعت ممکن نمي‏شد يک مرتبه قوتي در معده خود برسانم. و اين استقامت من در مقابل اين فشار، هيچ نبود مگر به واسطه عشقي که به تحصيل داشتم، و در ضمن طوري شده بود که فطرتاً از رفتن به سوي ده منزجر بودم، و شعر مثنوي باورم شده بود که:

ده مرو ده مرد را احمق کند        مرد حق را کافر مطلق کند

ديگر غافل از آن که مراد اين عارف کامل از ده، توجه به سوي مردان جاهل و يا عالمان بي عمل است، چنان‏چه بعداً مي فرمايد: <ده چه باشد مرد بي‏علم و عمل>.

در اين احوال، برادر من خليل‏ الله، معروف به حاجي آقا، از ده آمد، و مقداري آرد به وسيله اي نهايت سخت آورد، و قرب دو ماه به طور اختصار و قوت لايموت باز زندگاني کرديم. باز چند روزي به طوري سخت گذشت که وصف نتوان کرد، تا بدين حد رسيد که يک روز، هر دو برادر، به يکديگر با چشم پرآب نظر مي‏کرديم و چاره‏اي نبود. هر دو از حسّ و حرکت افتاده و راه به جايي نداشتيم، مگر آن‏که قدري خاکه نان که از روزگار قبل در يک کيسه کهنه مانده شده بود، که تقريباً به قدر بيست مثقال بيش نبود، [برداشته] از شدت گرسنگي، عقل از سر پرواز کرده، آن هم خورده شد و گشايشي حاصل نشد. و آيا کسي اين مطلب را باور مي‏کند که در يک روز، من و برادرم قدري سرش صحافي، که در جوف کاغذي، معلوم نبود از چه زماني در اين اطاق، از زيادتي کاغذ گرفتن پنجره و کاغذ لوح مانده، آب زديم و خورديم.

در اين احوال، در مدرسه، شيخي بود از اهل قمشه، نامش ملّا محمد. اظهار داشت که من قدري آرد دارم، اگر کسي به من کمک کند من او را طبخ کرده و به طلاب مي‏فروشم. در همان روز هم از طرف اتحاديه علما مقرّر شد که هريک نفر طلبه را روزي يک ريال کمک خرج بدهند، و در هفته يک روز،  تمام [سهم] ايام هفته را که هفت ريال است بپردازند. هفت هزار دينار (۷ ريال) در آن روز به من رسيد. من آن وجه را به همان آخوند دادم و با آن‏که در حق من ترحم کرد، مقدار بيست و پنج دهنار آرد به وزن آن روز به من داد. من آن آرد را گرفته در اطاق آوردم و روزي دهنار از او را خمير کرده، و در ظرف مسي که از يکي از همسايگان عاريه مي‏گرفتم، به توسط علف جو خشکيده‏هايي که از باغچه‏هاي مدرسه ضبط مي‏کردم طبخ مي‏نمودم. پس از اين سه روز باز کار مشکل شد، به حدّي که باز نمي‏توانم وصف نمايم، ولي فقط کاري که توانسته بودم از عهده برآيم [اين بود که] يک گاري پيدا شد و برادر خود را به سوي ده فرستادم و باز يک نفر شدم.

 حالات عبرت‏انگيز که بر مبارکي در زمان گراني رخ داده

شبي ياد دارم که در مقابل درب مدرسه به حيرت ايستاده بودم و برف آمده [بود] و نه سرمايه اي داشتم و نه چيزي که دفع سرما بتوانم بنمايم، و نه وسايل روشني، و حالت حيرت مانع بود که من وارد مدرسه شوم يا راه بازار گيرم؟ و حالت غربت و بي‏کسي و گرسنگي و مشاهده حالات ديگران در دماغ من چه توليد کرده بود، نوشتني نيست. در آن حال ديدم شخصي را که هرچه بعداً متوجه بودم ديگر او را نديدم. به من رسيد و به نام زيارت عاشورا وجهي در دست من گذارد و رفت. و مرا از حصول اين سرمايه مخارج، بدين موقع، حالت حيرت افزون شد.

آن وجه را در نزد همان آخوند مدرسه آوردم، و مقدار نيم من شاه آرد گرفته، و مابقي او را نفت و زغال گرفتم، و به قدر دو هفته باز زندگاني کردم، و مع‏الوصف حالت تحصيل از من کاسته نشده بود، و باز قدرت بر مطالعه و درس داشتم.

باز روزگار به قدر چند روزي به من نهايت فشار آورد، و آن آخوند هم نسيه نمي‏داد. به واسطه جهاتي که بايد مسطور باشد روزها از شهر بيرون رفته و در صحراها به بعض از علف‏هاي گندم و مَرغ‏هاي به دنبال نهرها سدّ جوع کردم.

يک روز صبح از خواب برخاسته، ديدم بدن آماس کرده، و پشت پاهايم به طوري ورم داشت که وقتي دست گذارده، مثل انگشت ميان خمير جاي او مي‏ماند. اين حالت مرا نهايت متأثر کرد؛ چه آن‏که مي‏ديدم بيشتر از مردگان در کنار راه‏ها، و اغلب از نزديک مردگان به همين حالت استسقاء مبتلا مي‏باشند. چون اين حالت در خود مشاهده کردم گريه مرا مهلت نداد، و آن روز پنج‏شنبه بود. چون شب در رسيد، درب اطاق را بسته و به روي حصير افتاده، و حالت گريه‏اي رخ داد که باز نمي‏توانم بنويسم چه حالتي و چه عالمي بود. ديدم بوي طعام اولا به مشامم رسيد، و سپس شخصي در عقب درب اطاق با چراغي ايستاده و مرا به اسم صدا زد.

در کمال ضعف برخاسته، در را باز کردم. شخصي را ديدم که يک بشقاب طعام ماش، با دو نان بر روي آن، روي دست دارد، و به طور مجهول گفت: اين غذا را از براي شما فرستاده. گفتم: از کجا؟ گفت: از هرجا، تفحّص لازم نيست. گفتم: من مستسقي شده‏ام و اين نوع غذا گمان نمي‏کنم براي من روا باشد. وانگهي من مرگ را در خود معاينه مي‏بينم و چه فرقي براي من که از اين غذا بخورم يا نخورم.

ديدم وارد اطاق شد و تبسّمي کرد و گفت: فعلاً من در شما مرضي نمي‏بينم، و اگر چراغ خود را فعلاً ممکن نيست [روشن کني] همين چراغ اين‏جا باشد، با ظرف طعام، فرداشب مي‏آيم [و] مي‏برم. و قدري مرا تسليت داده و از خيال مرض منصرف ساخت. چون آن شخص رفت، من چراغ را نزديک آورده و کاوش از ورم پشت پاهاي خود نمودم، اثري نديدم. و اين حالت باز در من حيرتي ايجاد کرد که تصور خواب و خيال در خود مي‏کردم، و از اطاق بيرون آمده و بر لب حوض مدرسه رفته، و به آب ريختن در داخل پيراهن و روي سر خود مي‏خواستم خود را امتحان کنم که آيا خوابم يا بيدارم؟ و اين حالت تا صبح در من بود، بلکه حالت حيرتش شايد تا فردا شب ادامه داشت.

بالجمله، من قدري از آن طعام را صبحانه خوردم، و يک دانه نان او را براي ظهر گذارده، و مابقي را به جايي که گمان مي‏بردم ايثار کردم، و خود را در واقع از آن روز جزء مردگان محسوب داشتم، و ديگر حيات را خيلي امر کوچک پنداشتم، و در معني موتوا قبل أن تموتوا کاملاً وارد شده بودم، و هر دقيقه که از عمرم مي‏گذشت [را] زندگاني بازيافتي و غنيمت عمري مي‏دانستم. چون شبانه بعد در رسيد، باز در نصفه شب ديدم همان شخصِ شب گذشته، بازآمد و مانند شب پيش، همان غذا را آورد. و به همين منوال، ايام گراني دو سه ماهي که باقي بود بگذشت. و من نمي‏گويم که اين مرحله خارق عادت بود، بلکه اين اثر از استقامت نفس و اتکاء بر مقام خالقيت و مرتبه رزّاقيت است.

گشايش کار و عاقبت کار محتکرين گندم

اما قضيه ملا محمّد قمشه‏اي، معلوم شد [وي] به قدر دو سه خروار آرد ذخيره داشت، و روزها به تدريج به طور مخفي، که از فشار گداها که هرجا نان سراغ داشتند بناي غارت‏گري مي‏نهادند [در امان باشد] روزي دو سه من نان طبخ کرده، هر دانه ناني بيست مثقال بود، به يک ريال نقره مي‏فروخت، و اگر کسي گرسنگي مي‏ميرد و پول غيرنقره در دست داشت ممکن نبود نان به او بدهد. پول نقره زيادي فراهم آورد، ولي از تصادفات، چون گراني تمام شد حسرت آن پول‏ها بر دل او بماند؛ به اين طور که چند دنبل خرا در پشت او پديدار شد که مدّت شش ماه به رو افتاد، و هر روز چند نفر دکتر براي جرّاحي آمده و پول‏هاي گزاف مي‏گرفتند. وقتي آن پول‏ها تمام شد آخوند هم بمرد. نه فقط ملا محمّد اين پيش‏آمد براي او شد، بلکه آن‏چه از اشخاصي که سودمند، از طريق ارزاق مردم شدند، هريک به بلاي ناگهاني و فلاکتي و رسوايي گرفتار شدند. کساني که گندم خروار چهار هزار ريال فروختند، الحال مي‏بينم که اولاد آنها همه گدا هستند.

و من از همان سال فهميدم که اين جامعه در دينداري دروغ مي‏گويد، و حقيقتي در ميان آنها نيست، و اگر فرصتي به دست آورند و قدرتي پيدا کنند، عنکبوت صفت، فقرا را به مثابه مگس، رمق و جان و شيره حيات آنها را خواهند مکيد.

بعد از آن‏که گراني مرتفع شد، اوّلين روزي که جو تازه رسيده بود، در نظر دارم که شتري را جو بار کرده بودند، و يک نفر بر او سوار شده، و قريب سيصد نفر زن و مرد به دنبال او با حالت گريه راه افتاده بودند، و آن جمعيت در بازار آمده، و آن شخص که بالاي شتر سوار بود در هر قدم دست زير جو مي‏نمود و براي نمايش بلند کرده، دانه دانه بر روي يکديگر بر سر بار مي‏ريخت، و مژده رسيدن به خرمن تازه را به اين طور به مردم مي‏داد. ولي آن جمعيت در اطراف، به ياد مردگان و جوانان و اطفالي که از گرسنگي مردند ناله [سرداده] و بر سر و سينه مي‏زدند. و در حقيقت، اين مژده رسيدن مردم به نان نبود، بلکه يادآوري مردم بود از ابناء جنس خود که به حسرتِ نان جان دادند.

دو طايفه نهايت محزون شدند در وقتي که نان بر در دکان نانوايي ريخته شد؛

يکي اشخاصي که حس عاطفه نوع‏پروري داشتند، و اشخاصي که برادر يا پدر و يا فرزند و يا خويشان او از گرسنگي مرده بودند [که] تا مدّت زماني نان به کام آنها گوارا نبود. و طايفه ديگر که از همه افزون‏تر اندوهناک، و حالشان از حال جوان مردگان سخت‏تر بود، آنهايي بودند که در حسرت فروشِ مابقي گندم‏هاي در انبار مانده، به خروار چهارصد تومان ماندند، و پشيماني بر آنها رخ داده بود که چرا گندم‏هاي خود را تماماً نفروختند.

پس از آن‏که مردم به نان رسيدند تلفات بيشتر شد؛ براي آن‏که ملتفت نبودند که به تدريج عادت خود را تغيير دهند. شکم‏هاي خشک و روده‏هاي ضعيف فشار مي‏آوردند [و] به هر قدر که مي‏توانستند نان مي‏خوردند. از اين جهت، افرادي به مرض ورم روده‏ها، و افرادي به استسقاء، و اشخاصي به انواع اسهال‏ها شروع به مردن کرده، در دنباله همين اوضاع، مرض وبا شروع شد، و اغلب از باقي‏مانده‏ها مبتلا به مرض وبا شدند. در آن حال من از شهر به ده رفتم، و در آن‏جا وبا بيش از شهر تلفات داد؛ چه آن‏که در شهر آب‏ها تا نوعي محفوظ، ولي در آن‏جا همه [از] آب نهر سرباز که بيشتر ابتلا به استعمال داشتند [استفاده مي کردند] و درواقع اوضاع گراني و قحطي را وبا از خاطره‏ها محو کرد.

 فشار روزگار شخص را به کار وادار مي‏کند

بعد از چند ماهي، از ده دو مرتبه به شهر آمده، ولي فشارهاي روزگار مرا وادار بر آن کرد که قدري اخلاق صنف علمي را که در آن زمان بود در خود تغيير دهم.

اوّل آن‏که بيشتر از اهل علم، به انتظار رسيدن امر معاش به سوي آنها، از طرف اغنيا و صاحبان خمس و زکات و ساير وجوه‏ها مي‏باشند. دوم آن‏که به تمام معني از کسب و حرفه عار دارند. من با خود فکر کردم که ممکن است از اوقات تعطيلي خودم در روزهاي پنجشنبه و جمعه نتيجه اي بگيرم، که در ايام هفته صرف معاش نموده و رفع نگراني خود را از امر معاش بنمايم.

بدين ملاحظه، چند روز در وقت ساعت‏هاي بيکاري، در نزد صحافي رفته و او را گرم صحبت نموده، و در ضمن کارهاي او را در نظر مي‏گرفتم؛ چه ديدم کار صحّافي با درس خواندن تناسب دارد، و در حجره مدرسه هم مي‏توان انجام داد. از اين روي، روزهاي پنجشنبه و جمعه و ديگر روزها، در وقت راحتي، بر درب دکان حاج درويش، براي فراگرفتن اين شغل مي‏رفتم. و علاوه بر آن‏که من از اين پيرمرد حاجي درويش، پيشه صحافي يافتم، مطالب اخلاقي و روحي نيز از او بسيار درک کردم، که لازم است چندين کلمه تذکره او را بنويسم.

حاجي درويش صحّاف

حاجي درويش پيرمردي بود [که] در آن ايام قرب نود سال از زندگاني او گذشته بود، ولي بنيه و مزاجش بسيار خوب بود. از مراتب عرفان بهره‏مند، و داراي مراحلي از سير و سلوک، و مدّت چهل سال به سياحت و سير آفاقي در هند و آفريقا و آسياي صغير عمر خود را گذرانيده بود، و با همين شغل صحافي در هرجا معيشت خود را اداره نموده، و به قدري با ظرافت جلد کتاب مي‏ساخت که امروز هرجا صحافي‏ها و جلدهاي او يافت شود در جزء عتيقه است. مدّت سه سال در کتابخانه سلطان عبدالحميد در اسلامبول، و مدّت دو سال در کتابخانه خديويه مصر اين شغل را انجام داده، و از هر دو دولت نشان‏هاي طلا داشت. و به واسطه آن‏که عربي را هم خوانده بود، از مطالعه بسياري از کتب آن دو کتابخانه بهره‏مند شده بود.

و اين پيرمرد، حقيقتاً درويش و سالک الي‏ الله بود. چنانچه خود اظهار مي‏داشت، از تربيت‏شدگان در خدمت مولي حسن ناييني بود، و علاوه بر سير آفاقي، مدّت دوازده سال به مجاهدت و رياضات نفسانيه اشتغال داشته. از غرايب حالات مسافرت‏هاي خود در سير نفساني و آفاقي، بسيار از براي من بيان مي‏کرد، و مع‏الوصف باز در حال رياضت بود.^[۲]

پير روشن‏ضمير باتقوا بود. در نهايت، آداب ديني را مراقبت مي‏کرد، و با دراويش هرزه‏گرد و بي‏کسب و دوره‏گرد نهايت بد بود. اگر از آنها کسي در نزد او مي‏آمد و چنان‏چه مرسوم آنها است برگ سبزي نياز مي‏کرد نمي‏گرفت و مي‏گفت: اين طبقه لباس فقر را بدنام کردند، و اين مقام منيع مقدّس را به مثل بسياري از پوشندگان لباس روحانيت وسيله آويختن به مال مردم قرار دادند، و سير و سلوک و مقام روحاني مقدّس طريقت و شريعت را به کلّاشي و مفت‏خوري معرفي نمودند، و نفوسي که از توجه به مقام حقيقت دور افتادند مظلمه آن به گردن اين گروه است، که سدّ طريقه حق واقع شده، و به ظواهر اعمال و کردار ناهنجار، حقيقت و شريعت و طريقت را به صورت زشت‏ترين صورت کردار معرفي نمودند.

و اصل اين طبقه را دشمنان صليبي اسلام، در اسلام تأسيس کردند، و اصل مطالب آنها از موهومات مزدکيّه گرفته شده است؛ به دليل آن‏که هيچ مقيّد به قوانين ظاهر شرع نيستند، و حلال و حرامي نمي‏دانند، و گويند: بر دوستان مولي هرچيز حلال است، و غرض از نماز و روزه و حج، شناختن پير است. و معلوم است که وقتي کسي مقيّد به حلال و حرام [نبود] و ملکيّت و اختصاص در اموال و ناموس قائل نشد، اين همان عقيده مزدکي است که در هر دوره‏اي به نام مخصوصي پيدايش پيدا کرده، و از زمان بعد از مغول‏ها در اين لباس درآمده [است].

اگرچه اين فرمايش حاجي درويش کلّيت ندارد، ولي در اين‏که اين طبقه، فقر را بدنام کردند شکي نيست.

بالجمله، حاجي درويش علاوه بر آن‏که مرا کسب صحافي آموخت، در اين مدّت معاشرت، يک دنياي ديگري بر وسعت نظر من پديدار کرد، و از آن عقيده که تصوّر مي‏کردم آخر دنيا بيرون اصفهان، و مکاني در عالم بهتر از مدرسه صدر، و مقامي بلندتر از طلاب اين مدرسه در عالم نيست، به کلّي منصرف نمود، و يک روح تازه اي در من ايجاد کرد، که بعد از آن، خود را در مقام تن و جسم، يک مرغ محبوس مي‏ديدم، و هميشه درصدد پرواز در اطراف عالم بود، و مي‏خواستم بوستان عالم خاکي را سياحت نمايم؛ کما اين‏که بعد از سياحت قطعات ثلاث دنيا، فعلاً هم خود را در قفس محبوس مي‏بينم. فرقي که دارد، آن روز خود را محبوس در قفس تن مي‏ديدم، امروز کره عالم خاکي و محيط هوايي را از براي خود زندان، بلکه قفس تنگي مشاهده مي‏نمايم.

آن روز ميل داشتم در اطراف فضاهاي عالم خاک پرواز نمايم، امروز عشق آن دارم که از فضاي تنگناي خاکي بر فراز منظومه شمسي و فوق اين فضاي لايتناهي طيران کنم، و غير از اين مکرّرات، زندگاني نوين و عالم غيرمکرري مشاهده نمايم.

چون کسب صحّافي را فرا گرفتم، روزهاي پنجشنبه و جمعه را با وقت فراغت، در اطاق مدرسه به اين شغل خود را مشغول ساختم، و کتاب‏هاي طلاب مدرسه در نزد من براي اصلاح مي‏آمد، و آن‏چه از اين راه درآمد بود مصروف امر معاش، و مازاد را کتاب مي‏خريدم. و آن ايام، کتاب در اصفهان از بقاياي زمان صفويه بسيار وجود داشت، و روزهاي چهارشنبه و يک شنبه در بازار ميدان کهنه، به دست زن‏ها خيلي کتاب به فروش مي‏رسيد. از اين روي، هفته‏اي دو روز را به قدر ساعتي در آن بازار رفته، بعضي از کتاب‏هايي که مي‏شناختم مي‏خريدم، و بسا مي‏شد که آن کتاب عتيقه درمي‏آمد. و در ظرف مدّت چهار سال، من در مدرسه در اوقات مخصوص استفاده از اين شغل مي‏نمودم و بعداً به جهاتي ترک نمودم.

 شغل دومي که اختيار نمودم

اما شغل دوم که ضميمه با تحصيل نمودم منبر و موعظه بود، که در همان ايام در شب جمعه و پنجشنبه، ابتدا در مسجد مرحوم آقا سيد ابوالقاسم دهکردي منبر مي‏رفتم. و اين هم يکي از شغل‏هاي بسيار رايج بود. يعني عقيده مردم، نهايت توجه به منبر داشت، که توسل به ذکر مصائب حضرت سيدالشهداء را از فيوضات بزرگ و اسباب گشايش کارها مي‏دانستند، و طايفه اي به نام واعظ و روضه‏خوان [وجود داشت] که مردم از آنها دعوت مي‏کردند، و آنها به خواندن چند کلمه مصيبت‏نامه و يا موعظه، زندگاني خود را تأمين مي‏کردند. از اين روي، من در دو شب مذکور، در مسجد مذکور رفته، و چون ابتداي کار بود خيلي خجلت مي‏کشيدم در حرف زدن، ولي از همان شب اوّل، چون فرود آمدم يک نفر از تجار مرا براي صبح جمعه در منزل خود دعوت نمود براي مواعظ، و يک نفر هم شب هاي پنج شنبه را در همان مسجد، و ديگري هم شب جمعه را. و اين براي آن بود که نظر غربت و طلبه بودن به من داشتند، و گمان مي‏بردند من معصوم پاک و مستجاب الدعوة هستم.

تدريجاً شب پنجشنبه، دو مجلس و شب جمعه نيز دو مجلس، و صبح جمعه و عصر جمعه هم هريک دو مجلس موعظه ضميمه کارهاي خود نمودم، ولي مواظب بودم که از التماس دعاي مستمعين و تملقات بانيان مجلس، فريب نخورم، که مبادا از اين راه ترک تحصيل نمايم؛ چه آن‏که مي‏ديدم اين کار بي‏مايه‏اي است، و هروقت شخص بخواهد وارد در اين شغل بشود جز دو سه کتابي، آن هم فارسي، سرمايه بيشتر لازم ندارد؛ زيرا مي‏ديدم اشخاصي هم که اين قدر سرمايه و بضاعت از سواد ندارند، به قدر يک نفر تاجر بدون سرمايه استفاده دارند. چون به واسطه ضميمه اين دو شغل، في الجمله استفاده اي داشتم و امر معيشت بهتر اداره مي‏شد تحصيلات خود را بهتر انجام مي‏دادم، و عشق به تحصيل خيلي در من بيشتر شد. در بسياري از وقت‏ها مکرّر مي‏شد شب‏ها خواب نداشتم، و از اوّل شب تا صبح به مطالعه مشغول بودم، تا آن‏که سطوح را کامل کرده و به تدريج شروع [به] دروس خارج نمودم.

اساتيد

و از جمله استادان درس فقه من در زمان سطح خواندن، يکي مولانا سيّد ابوالقاسم دهکردي بود. قدري از خيارات متاجر را در خدمت ايشان ديدم.

و اين سيّد عالي‏مقدار، يکي از علماي باعملي بود که در مدّت زمان حيات خود در اصفهان ديدم، و بسياري از اخلاق علماي پيشين و بزرگان دين را در او مشاهده کردم، ولي بسياري از طلاب به واسطه آن‏که از وجوهات شرعيه به واسطه عدم استحقاق به آنها چيزي نمي‏داد، با او بسيار ضد بودند، و با آن‏که مراتب فضل و اجتهاد او مسلّم بود انکار سواد او را داشتند، و اين اخلاق لازمه بسياري از طلاب بود که براي جلب منافع دنيوي لباس علم پوشيده بودند.

و ديگر، سيّد بزرگوار حاجي مير محمد صادق خاتون آبادي بود. از اول فرائد و کفايه خراساني هردو را تا به آخر در نزد او، هريک را يک دوره تمام خواندم.

و در زمانش سانحه‏اي اتفاق افتاد که من از آن‏جا فهميدم مردمي که در اطراف روحانيين اظهار اخلاص مي‏نمايند دروغ مي‏گويند. و آن اين بود که در مدرسه جدّه بزرگ که ايشان توليت و نظارت داشتند، سکويي در وسط مدرسه بود که به قدر نيم متر از سطح مدرسه بلندتر بود، و در شب‏هاي تابستان و روزهاي زمستان محلّ استراحت مردم بازار واقع شده بود. و به واسطه آن‏که آن سکوي بزرگ، از حصير فرش داشت، در نظر عوام به صرف شباهت تصور مي‏کردند اين محل مسجد است. و به قاعده‏اي که مسجد در ميان مردم شيعه، صورت تفريح‏گاه و محل استراحت و ملاقات‏هاي بدون کلفت به خود گرفته بود، شب‏هاي تابستان، بقال و ميوه‏فروش‏هاي نزديک مدرسه، ساعت سه از شب گذشته در مدرسه آمده، و با بعض طرف‏هاي محاسبه خود در آن‏جا به محاسبه مشغول مي‏شدند، و صداي داد و فرياد آنها به کلي ساکنين مدرسه را در اذيت و مانع تحصيلات و مطالعه آنها مي‏شد. مرحوم حاجي مير محمد صادق دستور داد تا آن‏که آن سکو را خراب کردند.

چون مردم بازار، محل تفريح و آسايشگاه خود را خراب ديدند، حصير کهنه آن سکو را بر سر چوب کرده، و يک دسته مفصل که در ايام عاشورا در عزاي سيدالشهدا حرکت مي‏دادند حرکت داده، و عَلَم هاي متعدد به سينه مي‏زدند و به دور بازار به آن حصير کهنه با صداي واغريبا مسجدا بر سينه مي‏زدند، و گاه گاهي يک نفر فرياد مي‏زد: بر مسجد خراب‏کن لعنت. يک مرتبه فرياد بيش باد بلند مي‏شد. و گاهي يک مرتبه به صدايي که شهر را جنبش مي‏داد فرياد يا صاحب الزمان بلند مي‏کردند. و بعضي از همين مردم را بعداً ‏ديدم که بعض از مسجد مخروبه‏ها را به وسايلي خريدند و خانه ساختند، و در محل محراب آن مبال ساختند، ولي چون مرحوم حاجي مير محمد صادق شخصي متديّن بود، و با کارهايي که ديگران براي جلب نفع عوام و مريدداري [انجام مي دادند] همراه نبود، روزگار علمي خود را در اين شهر بدين‏گونه به پايان رسانيد.

از جمله اساتيد در فقه و اصول که بعضي از کتاب فصول شيخ محمد حسين را با طهارت شيخ انصاري در نزد او خواندم مرحوم ميرزا محمد علي زنجاني بود.

اين سيّد بزرگوار اهل مجاهدات و رياضات و سير و سلوک بود. از خانه خود بيرون نمي‏آمد، و از جمله مجتهدين مسلّم، و شاگردان مرحوم ميرزاي شيرازي و حاجي ميرزا حبيب ‏الله رشتي بود. ايشان اخوي حاجي ميرزا ابوالقاسم زنجاني بودند. پدر ايشان آقا ميرزا محمد باقر، نجل مرحوم آقا سيد علي نقي زنجاني بودند، که پدر من در نزد آقا سيد محمد باقر علم هيئت را خوانده بود، و او نيز از علماي بزرگ با تقواي اصفهان به شمار مي‏رفت. بالجمله، مرحوم حاج ميرزا محمد علي از متاع دنيوي خود را کنار کشيده و در گوشه خانه خود، براي دو سه نفر درس خصوصي مي‏فرمود. و از اشخاص روشن‏ضمير که در اخلاقيات و روحيات بر من حقّ بزرگ دارند اين مرحوم است، و به واسطه زهد و اعراض از رياسات دنيوي، مجهول القدر از دنيا رفت. و بسياري از نصايح پدرانه او هنوز در گوش من است.

در سال ۱۳۴۰ به درس خارج مرحوم سيد محمد باقر درچه‏اي رفتم، و از اوّل استصحاب درس خارج ايشان را در مسجد نور اصفهان حاضر شده و مي‏نوشتم.

مدّت يک سال و نيم به درس ايشان حاضر شده، و از اين بزرگ‏مرد هم علاوه بر مطالب علمي، يک حقايق توحيدي آموختم، و ديدم او را در مرتبه توحيد، کالجبل الراسخ لاتحرّکه العواصف، و لايلومنّه لومة لائم [کذا]. تمام عالم را در مقابل عظمت توحيدي فاني صرف مي‏ديد. او را در مراحل توحيد، نظير موحّدين اوّل اسلام يافتم، که در پيشگاه حضرت حق، تمام مظاهر مقدّسه را فاني صرف مشاهده مي‏کرد. از اين جهت، بسياري از اهل حسادت از پي وقت مي‏گشتند که بهانه‏اي به دست آورده، او را در ميان جامعه موهون سازند. چيزي به دست نياوردند جز همين عقيده توحيدي او را، که مي‏خواستند وصله مذهب وهابيّت به او بچسبانند، ولي اين حرکات زشت در مقابل کردار صالح و تقواي مسلّم او اثري نمي‏بخشيد.

و در خلال اين مدّت، غير از درس‏هاي فقه و اصول، چند درس ديگر مي‏خواندم؛ يکي طبّ يوناني بود که نهايت در تحصيل اين علم عشق داشتم، ولي عاقبت بر من ضرر بخشيد؛ چه آن‏که قياسات اين علم را تصوّر مي‏کردم حقيقت دارد، و کم کم در من وسواس خيالي مزاجي توليد نمود. در ظرف پنج سال، اين علم را با ساير علوم توأم مي‏خواندم.

اوّل استاد من در اين فن، مرحوم صدرالاطباء [بود] که پيرمردي بود در آن وقت به سنّ حدود صد و ده سالگي، و در اين علم نهايت مهارت داشت، و معالجات غريبه از او ديدم که خارج از مرحله علميت، بلکه به واسطه حسن سليقه بود.

دوم استاد من ميرزا ابوالقاسم طبيب، معروف به گوگردي [بود] که هنوز در قيد حيات مي‏باشد. قانون طب را با شرح نفيسي در نزد صدرالاطباء، و شرح اسباب را با کليات قانون در نزد ميرزا ابوالقاسم خواندم.

و حکمت الهي را، به قدر يک ماهي شرح منظومه سبزواري را در نزد شيخ اسد الله قمشه‏اي، و بعداً در نزد حاجي ملا جواد معروف به آدينه‏اي و سپس در نزد شيخ محمد خراساني مدّتي استفاده نمودم. شرح منظومه را با قدري از اسفار و تحرير اقليدس در خدمت اين دو نفر خواندم، و هيئت قديم را نيز در نزد مرحوم حاجي ملاجواد، و قدري در خدمت حاجي آخوند زفره‏اي استفاده نمودم.

هيئت قديم، دروغ‏هاي آسماني خوش‏مزّه‏اي است، مثل دروغ‏هاي زميني که به اسم کتاب شهرت يافته، با آن‏که شخص مي‏داند دروغ است در وقت خواندن لذّت مي‏برد.

و کتاب شرح فصوص محيي الدين را نيز در خدمت مرحوم حاجي ملا جواد خواندم. و کتاب شوارق را با شرح تجريد قوشچي در نزد شيخ علي بن المفيد^[۳] خواندم. و بعضي از آنها را که در مدّت زمان تحصيل خوانده بودم، از نحو و صرف و فقه و اصول براي جمعي درس آنها را مي‏گفتم.

 تحصيلات عرضي و طولي

يک نکته‏اي را من ملتفت شدم، و آن اين بود که تحصيلات خود را مثل ساير طلاب، طولي قرار ندادم. به اين معني که رسم محصلين قديم بود که از صرف شروع کرده، بدين ترتيب: صرف مير، شرح تصريف، شرح نظام.

و در نحو: انموذج، صمديه، سيوطي و مغني.

در بيان: مطول. در اصول: معالم، قوانين، فرائد، کفاية.

در فقه: شرايع، شرح لمعه، متاجر شيخ.

و خيلي کم اتفاق مي‏افتاد که اين کتب مذکوره را که در طول يکديگر قرار داده اند از اوّل به آخر تماماً بخوانند، بلکه اغلب از هر کتابي قدري خوانده، رها کرده، بالاتر مي‏رفتند. و چون اين دوره‏هاي سطح را تمام کرده، دو درس خارج مي‏خواندند، يکي فقه و يکي اصول. اصول باز همان کفايه بود که مطالب او را خارج از کتاب مطرح نموده و با افکار خود جرح و تعديل مي‏کردند. و اين دوره از شش سال الي دوازده سال طول مي‏کشيد.

فقه هم فقط همان متاجر و طهارت شيخ بود که دوره خارج آن هم به همين قدر طول کشيد. و بعداً آن محصل اگر قدرت رفتن به نجف داشت، در نجف رفته، باز همين دوره‏ها تکرار مي‏شد. و از آن‏جا هم که برمي‏گشت، خودش شروع به درس خارج کرده، براي ديگران يک دوره درس گفته، عمرش به آخر مي‏رسيد، و يک عمري صرف کرده، غير از مطالب يک کتاب کفايه و يک سلسله مطالب فقيهه، ديگر از جايي اطلاع نداشت. نه از تفسير، و نه از احاديث، و نه از ملل و نحل، و نه از تواريخ و سياست مدن، و نه از اوضاع عالم، و نه از علوم مربوطه به تبليغات ديني، و نه از اخلاق ديني، و نه از مکارم انسانيت، هيچ اطلاعي حاصل نمي‏کرد.

فقط وجود چنين عالمي براي اين بود که شغل نماز جماعت [را] که هيچ سرمايه اي لازم ندارد جز سکوت و اغماض از معايب اخلاق مريدان، پيشه نمايد، و فقط گاه‏گاهي يک مسأله راجع به طهارت و نجاست بگويد، ولي اگر يکي از مذاهب مختلفه حمله بر اسلام مي‏نمود، و يا بر کسي شبهاتي رخ مي‏داد، غير از آن‏که اين حرف‏ها با شما نگذاشته، و يا که ملعون! تو هنوز تکليف شستن کثافات و مخرج بول خود را نفهميده‏اي، چيز ديگري از او تراوش نمي‏کرد. و اين طبقه نمک اسلام را خوردند و حقّ نمک را ادا نکردند.

ولي تحصيلات عرضي غير از اين رويه است. به اين معني که در تمام علوم قديمه و جديده سير بايد نمود، و از دنياي عصر خود و علوم مربوطه به وضع زمان، و کليه علوم اسلامي، و علومي که به تبليغات مذهبي مربوط است بايد [مطلع و] دارا شد. و اين رشته با رشته سابق فرقش آن است که سرمايه آن رشته، بيش از چند کتاب لازم ندارد، ولي اين رشته طولي حداقل از هزار جلد کتاب کمتر نمي‏تواند سرمايه باشد، و به قدري که در مذهب خود آشنا است بايد به روحيات مطالب مذاهب عالم مطلع باشد، و مسلّم از اين علوم بايد آگاه باشد.

تفسير قرآن، اطلاع بر احاديث اسلامي، تواريخ دوره‏هاي اسلامي، تواريخ دوره‏هاي ابناي سلف، علوم مربوطه به تورات و انجيل و کتب مذاهب مختلفه، علوم فلسفه، و علوم معرفةالاشياء، و علوم پزشکي، خصوص تشريح، و معرفة النفس، و هندسه و رياضي و حساب، و منطق و کلام و جدل و برهان و قياس که مربوط به منطق [است] با معرفت کامل به نحو و صرف و لغات عرب و تواريخ ملل و نحل و ادبيّات و معرفة الرجال و درايةالحديث و فقه و اصول و نجوم و هيئت، بلکه فيزيک و شيمي، که تمام اينها در مقام اثبات يک مطلب ديني از روي برهان و فلسفه بسا مي‏شود مورد احتياج شود. و چنين شخصي، مي‏توان گفت امروز به درد جامعه مسلمين مي‏خورد.

چنانچه در ازمنه سابقه، بزرگان اسلام به همين رويه، به مقتضاي عصر، سير علميات خود را قرار دادند. نظير: سيد مرتضي علم الهدي و شيخ مفيد و علامه حلّي، و از متأخرين مثل: شيخ بهايي و فيض کاشاني و مجلسي دوم، و از متأخرين متأخرين نظير مولي احمد نراقي، که در اطلاع بر کتب مذاهب، از متقدمين مسلّم بهتر بوده است و امروز بيشتر اهميت دارد؛ چه آن‏که باز در آن دوره‏ها، اوضاع حيرت‏بخش و سيل بنيان‏کن عقايد مسلمين، به فلسفه‏هاي نشو و ارتقاي اروپاييان، رو به ممالک اسلامي شرقي، براي ويران کردن جاري نشده بود، و بزرگ خيانت بر اسلام و مسلمين، امروز، اين عقيده است که تصوّر کنند به فقه و اصول تنها مي‏توانند اين سيل دمادم از کوهسار غرب را جلوگيري نمود.

چون من بالطبع اين نکته را حسّ کردم، آن‏چه در ظرف چندين سال، استفاده از کسب و شغل منبر بود، همه را صرف کتاب‏هاي مختلفه نمودم، و بسياري از کتب بود [که] نسخ متعدده مي‏خريدم، و چون فايده مي‏بخشيد يک نسخه او را فروخته و نفع او را باز صرف کتاب ديگري مي‏کردم.

تا اين‏که علوم مذکوره را که سابقاً مذکور شد، چه در نزد اساتيد و چه در نزد خود، از روي قوه نظريه خوانده و مطالعه مي‏کردم، و راجع به هر علمي، بسياري از کتب که در دسترس بود مطالعه مي‏نمودم، و غير از وقت درس و ايام تعطيل‏هاي عمده – نظير اوقات عيد و ماه صيام و محرم و صفر – به درک مطالب علوم مذکوره مي‏پرداختم، و تا سال ۱۳۴۱ قرب هزار جلد کتاب راجع به فنون مختلفه در اطرافم جمع شده بود، و هيچ‏وقت از اشخاص معاصر من کسي مرا بيکار نديد، و شرح بعد از زمان چهل و يک را باز خواهم نوشت. حتي اگر براي تفرّجي در جايي رفتم، در وسط راه مشغول حفظ مطالب بودم، و در آن محل نيز حتي‏الامکان مجلس را صورت بحث علمي و جدل و خطابه قرار مي‏دادم که از افکار ديگران استفاده نمايم.

خوش پيشواز و بد بدرقه

از جمله اخلاقي که در مدّت ده سال توقف در اصفهان، قبل از پيش‏آمد مسافرت و جهان‏گردي، در مردم اصفهان ملاحظه کردم، مصداق مَثَل فوق بود، که مردم [اصفهان] خوش پيشواز و بد بدرقه مي‏باشند.

موضوع او را در دو شخص بزرگ از مردم اصفهان ديدم؛

يکي راجع به ورود حاجي آقا نور الله [اصفهاني] که بعد از شکست مشروطه صغير، از اصفهان به سوي عراق عرب فرار کرده بود، و چون بنيان مشروطيت برپا شد و بناي اين خانه استوار گرديد، دومرتبه مراجعت نمود، در ۱۳۰۲٫

روزي که به اصفهان وارد شد، از يک هفته قبل، شهر را زينت کردند، و تمام بازار و بازارچه، بلکه کوچه‏هاي شهر، يکپارچه از زينت قالي‏هاي گران‏بها و اسباب چراغ‏هاي بلورين بود. مخصوصاً بازار بزرگ، که از ابتداي دروازه حسن‏آباد تا مسجد جمعه، تمام بازار را مي‏توان به يک مغازه بلورفروشي که بيرون او را قالي و پارچه‏هاي قيمتي زينت داده باشند تشبيه کرد. و علاوه، تمام سقف بازار، هر طاقي را يک طاق نصرت بسته، که قرآن را با چراغ‏هاي بلور گران‏بها و پارچه‏هاي عالي نصب کرده بودند. و در يک هفته، شب‏ها تمام بازار چون روز روشن بود.

در روز ورود، تا هشت فرسخ، مردم اصفهان، از تمام طبقات، تا مورچه‏خور، و بسياري هم تا شهر قم به استقبال رفتند.

تمام اين شهر تعطيل [شد] حتي زن‏هاي شهر با اطفال شيرخواره خود که به دوش گرفته [بودند] تا يک فرسخ پيشواز رفتند.

در بازار و کوچه که راه عبور اين شخص بود، به قدري عود و عنبر و گلاب افشانده شد، که تمام لباس‏هاي اين مرد، مثل کسي که در باران بوده گلاب از او مي‏چکيد، و با آن‏که سوار الاغ بود، از تهاجم خلق براي دست‏بوسي، به قدري اطراف او احاطه بود که به توسط يک عده فراشان حکومتي، با کمال جدّيت، راه عبور به تدريج باز مي‏شد، و اشخاصي که دست آنها به دست او نمي‏رسيد، به هرجاي لباس بلکه به گوش و دم الاغ او مي‏رسيد مي‏بوسيدند، و صداي زنده باد آية الله و صلوات براي سلامتي آية الله شهر را جنبش مي‏داد.

در خانه‏هاي شهر، غير از مريض و افليج و زمين‏گير، کسي باقي نماند، بلکه در تمام محلات شهر، حتي اطفال کوچک، خانه و دکان خود را گذارده و بر سر راه تشريف‏فرمايي، از صبح تا غروب ايستادند، و هرکس قدرت پيدا کرد که چشم خود را به جمال او بيندازد تا مدّتي جزو افتخارات خود مي‏شمرد. آنهايي که توانستند دستش [را] ببوسند مسلّم خود را از اهل بهشت دانستند، و تا مدّتي مجالس‏هاي چندين هزار [نفري] تشکيل داده شده و خطبا بالاي منابر، شکرانه نعمت بازگشت آية الله را به مردم مي‏رسانيدند.

تا آن‏که پس از چندي که گذشت مسأله تهاجم روس‏ها به طرف ايران پيش آمد. بنا شد که مردم ايران، دفاع از وطن خود بنمايند. روزها آقاي حاجي آقا نور الله به مسجد نو آمده، پس از نماز منبر رفته و مردم را تحريض در امر دفاع و جهاد از لشکر روس مي‏فرمود، و به اطراف اصفهان نيز نامه نوشت.

هر روز از ايلات و دهات اطراف شهر، جمعيتي به نام مجاهدين وارد شهر مي‏شد. به فرمان آقاي حاج آقا نور الله، مردم شهر آنها را استقبال مي‏کردند، و خودش شخصاً در مقابل مسجد شاه ايستاده، مجاهدين از حضورش عبور کرده و همّت جان‏بازي خود را با سلام مخصوص تقديم مي‏کردند، و او درباره آنها دعاي خير و نصرت و ظفر مي‏نمود، و مردم به صداي بلند آمين مي‏گفتند. و همچنين روزها بعد از نماز و منبر، با قرآن از براي مجاهدين در مساجد دعا مي‏شد.

پس از ورود مجاهدين در شهر، آية الله مذکور رأيشان قرار گرفت که از براي مجاهدين اعانه فراهم نمايند و از مردم کمک مخارج دريابند. روزي که اين عنوان را اظهار داشتند، چنان کلمات مؤثر شد که زن‏ها که در مجلس بودند زينت‏هاي طلاي خود را از گوش و دست و سينه بيرون کرده و براي مخارج مجاهدين در راه دين تقديم نمودند. مردها از اين حرکت به غيرت آمده، هرکس به قدر قوّه کمک کرد.

ولي افسوس که تا خواستند اين اسباب را فراهم نمايند، پيش‏آمد روس‏ها افزون شد، و با شتاب زيادي مجاهدين از اصفهان حرکت کرده، زاد و توشه آنها مختصر وجه اعانه و دعاي فراوان بود. معلوم است مردم رعيت دهاتي و ايلات وحشي که از فنون جنگ اطلاعي ندارند، در مقابل قشون منظم روس، غير از پراکندگي و پريشاني، و به محض چشم به نظام روس افتادن، مانند موش که چشم به گربه اندازد و در هر سوراخي بتواند فرار نمايد، فايده ديگري نبخشيد. چون خبر شکست مجاهدين رسيد و روس‏ها به قم وارد شدند، آيةالله از شهر اصفهان فرار کرد، و از راه بختياري به طرف عراق رهسپار شد. بعد از چند روز روس‏ها وارد شده و شهر را تصرف نمودند.

چون مردم، روزگار ديگري ديدند همان اشخاص جان‏فشان و ارادتمندان آية الله را ديدم که براي خوف يا تقرّب به روس‏ها، آن‏چه مي‏توانستند در اظهار نفرت از آية الله کوشش کردند، و تمام تقصيرات ملّي و خرابي روزگار را به گردن او ثابت کردند.

روزي را من در نظر دارم که تمام شهر اصفهان يکپارچه اظهار دشمني و عداوت آشکار، و فحش و هرزگي راجع به همان شخص بود که به شرح مذکور او را وارد شهر ساختند؛ ولي چون آن روز، دنياي خود را در بيزاري [از] او مي‏ديدند، اوّل از طبقه تجار و اعيان، و سپس از مردمان عوام و همج الرعا، براي تقرب به روس‏ها، دشمني خود را در غياب اين شخص اظهار مي‏داشتند.

من از آن روز نفاق اين مردم را کاملاً حس کردم، و دانستم که اظهار ارادت آنها به روحانيين جز براي منافع شخصي نيست. و اين درحقيقت تنبّه بزرگي از براي من شد که هميشه آرزوي مقام رياست روحاني داشتم. از آن روز قدري هوس من کاسته شد. و نه فقط مردم راجع به مصادر روحاني اين‏طور بودند، بلکه هروقتي که از وجود هر مصدرامري استفاده نموده، ابواب تملقات و چاپلوسي [را] باز کرده، و چون رفع احتياج خود را نموده، و يا آن‏که رشته منافع از طرف منظور منقطع [گردد] دوستي‏ها و تملّقات به دشمني و بدگويي تبديل مي‏شود.

از اين جهت است که نمي‏توان گفت در بشر استقامت رأي موجود است، بلکه تابع خيالات خود و يا تابع تقليدهاي کورکورانه است.

ورود ظلّ سلطان از فرنگ

و باز روزي را [در] نظر دارم که ظلّ سلطان، که چهل سال مستبدانه حکومت اصفهان را انجام داد، و در قضيه مشروطيت به فرنگ تبعيد شد، باز در سال ۱۳۴۴ برگشت، و برحسب ضمانتي که داده، و حمايتي که از روس‏ها راجع به او معمول داشته شد، رياست اصفهان موقّتاً به سوي او سر فرود آورد.

همين شخص که در قضيه مشروطيت، هزاران فحش‏ از مردم اصفهان حضوراً شنيد، در وقت مراجعت، چون تجّار و اعيان ديدند در تحت‏الحمايه روس‏ها با قدرت تمام برگشت، همان استقبالي که از حاجي آقا نور الله به عمل آمد، عموماً به اضافه از براي ظلّ سلطان به عمل آمد. فرقي که داشت، به جاي دست‏بوسي، کف زدن و اظهار شادي بود. در صورتي که اين دو خوشحالي، در دو موضوع ضدّ يکديگر بود، و مردم هم هيچ مجبور نبودند، و دو عقيده مختلف هم محال است، و در مدّت کمي هم به اين زودي تغيير عقيده تصور نمي‏شود. پس چيزي که منشأ بروز دو شادي [بوده] و جشن مختلف ضدّ يکديگر را محرّک شده، همان تصوّر منافع شخصي مي‏باشد که از وجود اشخاص از براي خود تصور مي‏نمايند. آن تصور خيالي را از هر طرف گمان بردند همان اعمال را اظهار مي‏دارند؛ و از همين جهت بود که دومرتبه همان که با حاجي آقا نور الله معمول داشتند با ظل سلطان باز معمول داشتند؛ و شهر اصفهان يکپارچه بدگويي و اظهار نفرت از ظل سلطان شد، بعد از شش ماه؛ چه آن‏که مسأله گراني رخ داد، و منافعي که از طرف او منظور داشتند به آن منافع نائل نشدند، و دست تحريک مخالف هم قوي شد. پس اين حرکات متضاده از يک ملّت، ايجاب مي‏کند که يک قوه قاهره، زمام مردم را بايد در دست اقتدار بگيرد، تا آن‏که از اين تلوّنات مزاجي و خيالات موهومي که هر روزي برحسب خيال خود، صداي طنين‏اندازي خودخواهي در جوّ هوا انداخته [نجات يافته] يک مرتبه او را به يک راه مستقيم بکشاند، تا آن‏که مليّت او محفوظ ماند، و از رنگ‏هاي بوقلموني فقط در يک رنگ ثابت درآيد.

ورود احمد شاه به اصفهان

روزي در همين اصفهان، عموم مردم را ديدم که اظهار جشن و شادماني [کرده] و با قيافه‏هاي باز، متوجه به خيابان چهارباغ شده، و زن و مرد را در خوشحالي ديدم که نظير او را در آن مدّت نديده بودم. گفتم چه خبر است؟ گفتند: احمد شاه قاجار به اصفهان وارد مي‏شود. من نيز هم‏رنگ مردم شده، رفتم تا آن‏که از سي و سه پل بالاتر، و از آن‏جا به هزارجريب رفتم. و تا آن‏جا از زيادتي جمعيت، قدرت بر اين‏که در طرفين خيابان مکاني را به استراحت براي ايستادن پيدا کنم ممکن نشد.

بالاي هزارجريب، خيمه و چادري ديدم که در نهايت شکوه و جلال، و قريب چهار هزار ارباب عمائم در اطراف آن، از بالا و پايين ايستاده بودند. گفتند: اين خيمه علماي شهر است که براي تشريفات شاه خود افراشته اند.

من خود را بدان جا رسانيدم. در اطراف آن خيمه، از بزرگان روحانيون اين جمع را ديدم: آية الله حاج شيخ نور الله، سيدالعراقين که مؤسس اين اساس، اين دو نفر بود. فشارکي ملامحمد حسين، شريعتمدار پسر آقا نجفي، آقا ميرزا ابراهيم شمس‏آبادي، آقا ميرزا حسن چهارسويي، آقا سيد اسد الله چهارسويي، حاج آقا باقر دردشتي، حاج آقا محمد جوباره اي. هريک از اين عده، با اتباع و طايفه و فاميل خود بر کرسي‏ها انتظار ورود داشتند. و از ائمه جماعت و مدرّسين و مدارس نيز هريک با کمال ادب، مواظب حالت خود از براي وقت حضور بودند. هريک ادعيه خالصانه اي مرتب کرده که به وسيله آن خود را معرّفي پيشگاه شاه نمايند، و هرکس در دل خود تصوّراتي و خيالاتي راه داده که يقيناً در دوره عمر چنين حالتي از براي او نبود.

آقازادگان شهر نيز تمنّي آن داشته که به خلعت ملوکانه سرفراز کردند. خطبا و اکثر اهل منبر، خود را آماده از براي خطبه‏هاي مهيّج که صميميت و دوستي ملت و علما را به شاه ايصال نمايد نموده بودند. جماعت شعرا و قصيده‏سرايان، هريک قصايد فارسي و عربي به نظم درآورده، انتظار وقت خواندن و جايزه و صله گرفتن مي‏بردند. قرآن‏ها را سر دست گرفته که در وقت ورود موکب شاهانه، با کلام خدا استقبال نموده و دعاگويي خود را تقديم دارند. و مسلّم، هريک خيال تقاضاي خاص از طرف عنايت آن پادشاه جوان داشت.

در مقابل زيردست، خيمه اي که رونق آن از گنبد گردون افزون به نظر مي‏آمد از تجّار شهر برپا، و قرب پانصد نفر از تجار و کارکنان، با تمام لوازمات، اظهار مسرّت از قدوم ملوکانه [نموده] و انواع شيريني و تفکهات و زينت ‏هاي حيرت‏بخش انتظار مي‏بردند، و همگي بر سر پا ايستاده، چشم به راه دوخته بودند.

از ساير اصناف، هريک چادرهاي بزرگ نصب شده، و لوازمات شادماني آماده کرده، و زن و مرد و جوان و پير، دل‏هايشان در قفس سينه چون کبوتران محبوس پر و بال مي‏زد، و به عشق ديدن شاه در طپش و تاب بود.

در وقتي که وارد شد، اوّل در خيمه علما پياده شده و هريک را معرفي خواسته، سيدالعراقين معرفي نموده، و تفقّدات درباره عموم به عمل آمد، و صداي کف زدن صدهزار جمعيت، يک اهتزاز خاصي در جوّ هوا ايجاد کرده بود، و شهر سه شبانه روز چراغان بود.

يک سال بيش نگذشت که همين مردمان جشن‏هاي فوق از اين کردند به شادکامي و شاديانه خلع همين پادشاه، و همان جمعيت روحانيين، اظهارات مسرّت‏انگيز در انقطاع سلطنت قاجار و خاتمه دوره ذلّت ايران و ايراني نمودند.

زندگاني تازه مبارکي در تزويج

پس از آن‏که مرحوم استاد کامل مولي عبدالکريم جزي وفات يافت، مدّتي علاقه به وجود او مرور و فکرهاي بيهوده درآورد. و در آن ايام خواهرم که فاطمه نام داشت وفات يافت. از اين جهت نيز قدري روحيات من افسرده شده بود.

از اصفهان به مبارکه رفتم، و علاوه گرفتار مرض ضعف قلب [شده] و سوء هاضمه و اعصاب هم به من روي آورده بود.

وقتي به مبارکه رفتم، پريشاني مادر من که از فوت خواهرم بر او عارض شده بود بيشتر مرا در فشار روحي انداخت. چندي توقف کرده، دومرتبه حرکت به سوي اصفهان نمودم، مشغول معالجه شده، از پيش هيچ طبيبي فايده نبردم.

تا آن‏که شبي در مهماني بودم [و] با يک حالت يأسي نشسته بودم. يکي از اطباي شهر که نامش حاج ميرزا علي خواجويي معروف به پوده‏اي بود در آن منزل مهمان بود. حالت افسردگي مرا استفسار نمود. من از براي او حالت خود را با کيفيت مرض شرح دادم. تبسّمي نمود و گفت: من در مدّت يک هفته تو را معالجه مي‏کنم.

من در نزد خود نهايت حرف او را کوچک شمردم. چه آن‏که گفتم جايي که اطبا و دکترهاي مهم درجه اوّل يک سال است از عهده علاج برنيامده اند چگونه اين شخص اين ادعا مي‏نمايد! ولي از آن‏جايي که من هربشري را داراي يک فکر خاص مي‏دانستم که ممکن است در ديگري نباشد، وانگهي طب که بنيانش تجربه است، تسليم معالجه اين شخص شدم.

همان شب نسخه‏اي نوشت [و] به من داد، و من حقيقتاً از آن نسخه به طوري در عرض سه روز فايده بردم، که آن‏چه به علم طب از طبيبان ناشي بي‏عقيده شده بودم، عقيده راسخ پيدا کرده، و اين معالجه را به منزله سحري در خود ديدم.

اين نسخه عبارت بود از موارد ذيل:

عصاره گنه گنه، عصاره کلمور، عصاره حنيطانا، عصاره کاسيا، عصاره والاريان، عصاره لواتيک. از هريک يک مثقال و از آخري شش نخود، با قدري جوش شيرين در يک بتر آب حل کرده، يک استکان بعد از هر غذا مي‏خوردم.

گرچه اين دواها معروف [بوده] و نوعاً در سوءهاضمه و ضعف معده‏ معالجه مي‏شود ولي نمي‏دانم جهت آن‏که ديگران غفلت داشتند چه بود؟

پس از آن‏که براي کمال اثر، دو ماه معالجه تمام نمودم، و به کلي آثار مرض برطرف شد، درصدد تغيير زندگاني برآمدم. به اين معني که درصدد زن گرفتن افتادم، و قضيه سابقه‏اي داشتم که در انجام اين عمل از طرف پدر و مادر مأيوس بودم؛ زيراکه در امر ازدواج من، يک قضيه از طرف مادرم واقع شده بود که من زير بار نرفتم، و آن اين بود که دختري را که به هيچ وجه با من و خيالات من مناسبت نداشت، در يکي از دهات نزديک مبارکه، مادرم براي من خواستگاري رفته بود، و من کاملاً مي‏دانستم اگر اين قضيه واقع شود ديگر من روزگار عمر و زندگانيم به کلي ويران، و غير از آن‏چه در نظر دارم خواهد شد. و اين نکته را نمي‏توانستم به مادرم بفهمانم؛ زيراکه زن ساده‏اي بود و گوش به حرف‏هاي زنانه مي‏داد.

وانگهي عادت بر اين قرار گرفته بود که اولاد در امر ازدواج بايد به فرمان پدر و مادر باشند. از اين جهت روح من در نهايت به فشار افتاد، و به محضي که اظهار کراهت مي‏کردم يک مرتبه مادرم شروع به گريه مي‏نمود، و پستان سر دست گرفته، آه و ناله مي‏کرد و مي‏گفت: اگر اين موضوع را که من در نظر گرفته‏ام صرف‏نظر نمايي از تو راضي نيستم و شيرم را به تو حلال نمي‏کنم و عاق من خواهي بود.

از طرف ديگر، زن‏هاي اقوام و همسايه‏ها حمله مي‏کردند که تو که درس‏خوانده‏اي و سر در کتاب و قرآن داري چرا حرف مادر را قبول نمي‏کني و اطاعت از مادر نداري؟!  و طرفي را که براي من در نظر گرفته بود يک دختري بود که پدرش قصاب بود، و من هم دختر را نديده، و به تمام معني راجع به خصوصيات او کور محض بودم. آن‏چه مي‏خواستم اين نکته را بفهمانم که در ديانت اين ازدواج از روي اکراه، ولو به امر مادر باشد حرام است، و عاق مادر و اطاعت او در اين موضوع که مرا از تمام عمر و زندگاني بي‏بهره مي‏سازد موضوع ندارد، ممکن نمي‏شد.

هرچه اظهار مي‏داشتم طبيعت من به کلي وفق با طبيعت طرف ندارد، و من نمي‏توانم در دهات با قصاب و گوسفندکش زندگاني نمايم، اين حرف را نمي‏فهميدند و تصور مي‏کردند من طفلي هستم که يک روزي در ده ميان خاک‏ها بي‏شلوار بازي مي‏کردم. در مقابل، مادر من و ساير زن‏ها مي‏گفتند: خبر نداري که چه مردماني هستند و چه قدر تعارف‏دان و بامحبت مي‏باشند! ما هروقت آن‏جا مي‏رويم استکان را تا درش پر از قند مي‏کنند و متصل چاي مي‏آورند، و هرچه قسم مي‏خوريم که ديگر ميل نداريم باز قسم مي‏دهند و مي‏گويند: همين يک فنجان را ميل نماييد. و وقتي که بيرون مي‏آييم، تماماً تا درب خانه همراه آمده، يک ساعت در پاي پاشنه در خانه تعارف مي‏کنند و خوش‏آمد مي‏گويند.

در اين حال، يکي ديگر از زن‏ها که مي‏خواست تأييد از صدق حرف‏هاي مادرم بنمايد مي‏گفت: مگر همين از براي چايي است، تعارفشان بر سر غذا صد بالاتر [است]. هرچه قسم مي‏خوريم که سير شديم باز لقمه گرفته و قسم مي‏دهند که همين يک لقمه را بيشتر ميل نکنيد. و چه‏طور اين مردماني که اين‏قدر بامعرفت و تعارف‏دان هستند [را] ماها وابگذاريم و جاي ديگر برويم!

باز من هرچه مي‏خواستم بفهمانم مادرجان! من با مادرزن و خواهرزن و تعارفات موهومه آنها نمي‏خواهم زندگاني کنم. من با يک طرفي مي‏خواهم زندگاني کنم که يک عمري را بتوانم تحمل داشته باشم، و خوش‏آمدن شما چه ربطي به من دارد؟ و بالاخره ديدم نه مطلب مي‏فهمند و نه حرف ديني مي‏شود زد و نه اخلاقي و نه علمي، فقط در جواب آه است و ناله و گريه و شيرم حرام و عاقت مي‏کنم.

ولي در مقابل، پدرم… ميلش ميل من بود، ولي آن هم وقتي مي‏خواست حرف بزند همان تهاجمات موهومه زنانه به روي او حمله‏آور مي‏شد.

عاقبت چاره اي جز اين نديدم. گفتم: چه شير مادر بر من حرام شود و چه عاق، اگر اصرار نموديد من خود را انتحار خواهم نمود. چون باي اين کلمه در ميان آمد پدرم بر آنها در سخن حمله نمود و اساس را برهم زد. و به قدري که من از آن انفصال لذّت بردم در شب زفاف لذّت نبردم.

ملاحظه رحم‏پروري

پس از انفصال اين قضيه، پدرم اصرار بر اين نمود که در محل ديگري براي من ازدواج نمايد. حاضر نشدم و عشقي که به تحصيل داشتم مرا از اين مقصود باز داشته بود، و اين کلمه را که در عرب گفته‏اند هميشه در نظر داشتم که: ذبح‏العلوم في الفروج.

و امّا قضيه ديگري راجع به امر ازدواج [که] از طرف پدرم بود، اين موضوع است که دخترخواهر پدرم که دختر عمّه من بود، [زوجه] يک نفر از اعيان بلوک لنجان [به نام] حاجي محمد کاظم وکيل‏الرعايا بود.

اين مرد در تمام بلوک لنجان شخص اوّل بود، و تصديق املاک و زراعات راجع به صاحبان دهات و حکام و اربابان، راجع به اين شخص بود. هميشه از اوقات، خانه او از ارباب حاجت کمتر از ده نفر و بيست نفر نبودند، و سفره او از براي واردين گسترده و شخص کريم‏النفسي بود.

در امورات خيريّه جدّي، و طرفدار شرع و اهل شرع بود. در اغلب اوقات مشغول ورد و دعا خواندن بود، و هرجا که سفر مي‏رفت يک دستمال کتاب دعا همراه داشت، و از روي همين اصل بود که عموماً او را آدم خوبي مي‏دانستند؛ چه آن‏که مناط در خوبي در انظار عموم، همين پرداختن به ظواهر شرعي و دعا خواندن بود، و سرمايه اي براي اعتبارات در جامعه، بهتر از اين راه نبود. مثل اين شخص در شهر اصفهان و ساير بلاد ايران بسيار ديدم که سرمايه اعتبار آنها فقط کتاب مفتاح‏الجنان بود که نويسنده اصلي او هم معلوم نيست.

بالجمله، اين شخص ثروتي زياد جمع‏آوري نموده بود و رياست هم داشت و اولاد پسر هيچ نداشت. پنج نفر دختر داشت که هر پنج نفر، عالمه و درس‏خوانده بودند؛ چه آن‏که در فاميل ما عموماً زن‏هاي آنها چون عالمه بودند، دختران را نيز تربيت دانش و علم مي‏نمودند. يکي از اين دخترها در زمان حيات پدرش وفات نموده، و دختر ارشد او هم به واسطه معالجه اطباي نادان از ديده نابينا شده بود. از آن‏جايي که در عموم زن‏ها شايد رقّت قلبي باشد که حتي‏الامکان وصلت با خودي را مي‏خواهند بر غير ترجيح مي‏دهند، دختر عمّه من زوجه وکيل الرعايا مايل شده بود که يکي از دختران خود را به پسردايي خود بدهد، و در نزد مرحوم پدرم اين مطلب را اظهار داشته بود.

او هم از بابت روح مذهبي که داشت نهايت مايل بود؛ زيرا که مي‏ديد اگر همشيره زاده او وصلت با بيگانه نمود به کلّي از فاميل خود جدا مي‏شود.

روي اين دو منظور، از طرفين حرف‏هاي زنانه تأثيري بخشيده بود که دختري از همشيره‏زاده‏اش، پدرم براي من ازدواج نمايد. ولي از طرفي هم يک عذري در مقابل همشيره‏زاده خود گذارده بود که من مردي فقير و بي ‏بضاعت هستم، و شوهر تو وکيل‏الرعاياي يک بلوکي است، و با اين رياست و ثروت، او شايد حاضر نباشد دختر خود را به پسر من تزويج نمايد. در جواب گفته بود که شما هم اگر ماليه‏اي نداريد، يک نفر از علما و روحانيون درجه اوّل محل هستيد، که وصلت با خانواده شما افتخار از براي شوهر من خواهد بود. وانگهي حال شوهر من وکيل‏الرعايا را که سال‏ها است ديده‏ايد، غير از عوالم قدس و اعمال ديني و حشر با روحانيون، منظور ديگري ندارد. علاوه بر اين، من از خودم مخارجات اين تزويج را براي پسر دايي خود کمک خواهم کرد. مرحوم پدرم اوّلاً روي اصل صله‏رحم‏پروري، و ثانياً روي اصل حرف ‏هاي همشيره ‏زاده خود، و ثالثاً روي اصل اعمال ظاهريه وکيل ‏الرعايا، حاضر شده بود که به نام من به خواستگاري [رفته] وکيل الرعايا را ملاقات نموده و مطلب را درخواست نمايد. از اين جهت سفري از مبارکه به فيروزان رفته و مطلب را اظهار داشته، حاجي وکيل‏الرعايا در پاسخ فرموده بودند: به موقع جواب خواهم داد. مدّتي گذشت، جوابي نيامد. چند مرتبه به واسطه و بي‏واسطه باز جواب خواسته، [و او] به اين کلمه اسکاتي که: هنوز وقت نشده مطلب را خاتمه مي‏داد. و من از اين قضايا خبر نداشتم.

در اين‏جا باز لازم افتاد که شرحي مختصر از حالت خود که گاه‏گاهي از شهر به مبارکه براي ديدن پدر و مادر مي‏رفتم و دومرتبه به شهر برمي‏گشتم نوشته شود، تا آن‏که تتمه مطلب و اين‏که در عالم دست تقدير چه مي‏کند معلوم شود.

من هروقت از شهر مي‏خواستم براي ديدن پدر و مادر بروم، مکرّر اتفاق مي‏افتاد که پياده بودم؛ چه آن‏که همي قواي جواني مساعد بود، و همي پياده‏روي را در مزاج خود مي‏ديدم بسيار مفيد است، ولي با همه اينها عمده بي‏پولي بود. در وقت برگشتن هم اگر ماندن در ده طول مي‏کشيد و وسائل مکاري و مال سواري فراهم نمي‏شد، پياده از روي عشق به سوي شهر حرکت مي‏کردم، و خيالات موهومه در دماغ بعضي که پياده رفتن را نقص شئونات دانسته، و تعيّن و شخصيت را به کلي موهوم مي‏دانستم، و بسا مي‏شد که با داشتن وسائل [و] پول کرايه يک مال سواري که در آن وقت پنج ريال الي هشت ريال بود، باز هم آن پنج ريال را ذخيره کرده و پياده مي‏رفتم؛ چه آن‏که با خود مي‏گفتم من که ممکن است اين راه را پياده طي کنم و زحمتي چندان نباشد، اين راه طي کرده و پول کرايه را کتابي خريده که از او استفاده نمايم. و مخصوصاً در نظر دارم که سفري پياده آمدم و در بازار چهارسو، هشت ريالي [که] قيمت کرايه بود يک کتاب گوهر مراد خريدم.

به جهات مذکوره، سفري از مبارکه پياده حرکت کردم. از تصادفات کفشم تنگ بود. در قريه پيربکران که رسيدم در زير چنار قديمي که الحال موجود است و شايد هزار سال عمر دارد بر لب نهر آب استراحت نموده، پس از ساعتي حرکت کردم.

در وقت حرکت کفش خود را در دست گرفته بودم و قدري به حيرت بودم که با اين کفش تنگ چه بايد کرد؟ در اين بين ديدم حاجي محمد کاظم وکيل ‏الرعايا سوار بر قاطر بود و در همان حال دعا مي‏خواند، و با نوکرهاي خود که هريک سوار اسب و قاطر و يابوي زين کرده بودند، با لوازمات آبدارخانه سفري، و قريب پنجاه شصت نفر از کدخدايان محل و غير که همراه او بودند، و همه سواره از عقب احترام مي‏گذاشتند، با کمال تشخّص رسيده و مصادف با من شدند، و هوا هم گرم بود. خودش و اغلبي چتر داشتند. يک وقت ديدم يک نگاهي به من نمود و سپس روي به نوکرهاي خود کرده، به اين لفظ که اين بچه سيّد از کدام ده است؟

يکي از آنها که نامش جعفر بود در جواب گفت که اين سيد محمد علي پسر سيد علي مبارکه اي مي‏باشد. در صورتي که حاجي مرا به خوبي مي‏شناخت، و اين مطلب را از روي تجاهل اظهار داشت که مقدّمه اي براي اين حرف باشد.

به محضي که اين جواب را از نوکر خود شنيد، تبسّمي کرد و گفت: اين همان است که پدرش يک مشک خشکيده به دوش گرفته و دوره افتاده، مي‏خواهد از برايش زن بگيرد! و حال نوکر هم معلوم است که وقتي حسّ کرد اربابش چه منظور دارد، آن هم در کلمات و عرايض خود آب و تاب در موضوع بسيار وارد مي‏کند، کلماتي که توهين ‏آميز بود اظهار داشت.

باز حاجي فرمودند: خوب بود که دو سه ريال براي بچه‏اش بدهد يک الاغ کرايه کند که در اين هواي گرم مثل ديوانه‏ها پياده در اين راه سرگردان نباشد.

من وقتي اين پيش‏آمد را ديدم حالت غريبي به من رخ داد. نه از براي فقر و پيادگي خود، بلکه از جهت علاقه‏اي که به پدرم داشتم، و از جهت آن‏که ديدم اين حرکت برخلاف اساس ديانت و قدسي است که اين شخص ادعا مي‏نمايد، و اين حالات و قيافه که اظهار داشت به فرعونيت و حالاتي که بني‏اميه از براي بني‏هاشم اظهار مي‏داشتند اشبه بود، تا به آن عوالمي که اين مرد مکرّر از خود بالنسبه به عالم ديانت و سادات در معرض نمايش مي‏گذارد.

وقتي اين شخص رد شد، من نمي‏توانم حالتي که از افسردگي به من رخ داد [را] تشريح نمايم. پس از آن‏که چند دقيقه به فکر بودم، متوجه راه شده، و وقتي که وارد اصفهان شدم شرح قضيه را از براي پدر خود نوشتم. از روي اين نقطه‏نظر که اين مطلب را تعقيب نکند که مبادا اسباب توهين او بيش از اين فراهم آيد. و در خاتمه نوشتم که قبول کردن اين موضوع اگرچه از [طرف] وکيل‏الرعايا ممکن نيست، ولي اگر يک روزي هم دختر عمه من به مکر زنانه او را از براي اين کار راضي نمايد، از طرف من قبولي آن از محالات است.

و در وقت نوشتن کاغذ نيز به قدري دل‏شکسته بودم که حدّي از براي آن تصوّر نمي‏شد. و هروقت ديگر من به مسافرت مبارکه مي‏رفتم [به] همان محل که مي‏رسيدم، حاجي و نوکرها و رياست او با کلماتش در نظرم مجسّم مي‏شد، و باز تا چند دقيقه يک دلشکستگي در من ايجاد مي‏شد، تا آن‏که اين مقدمه گذشت.

تغيير روزگار و اثر دلشکستگي

پس از چند سالي که من از اصفهان بيرون رفتم و به تدريج مسافرت هندوستان و طرف شرق فراهم آمد وقتي من از آن مسافرت برگشته بودم، و خبر رسيدن غنا و ثروت به دست من در اين سفر، و استطاعت مکّه از ماليه شخص خودم، به مردم بلوک رسيده بود، برحسب معمول که اهالي وطن و اقوام، مسافر مکّه را استقبال شاياني مي‏کردند، از مبارکه جمعيت زيادي به استقبال من تا شهر آمده بودند، و بنا شد بعد از ديد و بازديد شهر متوجه مبارکه شوم.

روزي که حرکت از براي مبارکه نمودم، چند دستگاه درشکه به همراه من بود. يک وقت رسيدم به همان مکاني که هروقت مي‏رسيدم ياد از آن گفته‏هاي وکيل‏الرعايا کرده و دل‏شکسته مي‏شدم، و فعلاً هم چند سال بود ديگر از اين راه نيامده و از وطن دور بوده‏ام. ديدم در همين محل جمعيت زيادي است به انتظار.

گفتم موضوع چيست؟ گفتند: وکيل‏الرعايا به استقبال شما آمده و تقاضا مي‏نمايد که پياده شده و اظهار مرحمتي نماييد که از فيض استقبال بي‏نصيب نباشند.

من هم پياده شده، وکيل‏الرعايا با يکي از دامادهاي خود که مصطفي نام داشت و شخص غيوري بود، با چند نفر ديگر استقبال آمده بودند.

پس از به جاي آوردن لوازمات معموله، آقا مصطفي سر در نزديک گوش من آورده، اظهار چنين داشت که حاجي عرض مي‏کنند که اگر شما پول زيادي که مصرف او را نداشته باشيد همراه آورده باشيد به ما بدهيد که مورد احتياج است و بعداً در مبارکه يا در شهر به شما رد مي‏نماييم.

من هم مقداري اسکناس که معادل ده هزار ريال بود همراه داشتم. فوراً به طوري که اشخاص ملتفت نشوند به آقا مصطفي داده، حاجي وکيل‏الرعايا گرفته، خواست قبض طلب به من بدهد، گفتم: فعلاً مجال نيست و بعد هم ممکن است.

در آن حال، يک مرتبه من متوجّه شدم که اين مکان همان محل است که يک روزي من بدان حال بي‏نوايي، در ميان خاک و گرد و غبار پياده راه مي‏پيمودم، و شخص وکيل‏الرعايا در همين‏جا به من رسيد و آن کلمات را ادا کرد.

الحال هم يک روزي است که من با اين عزّت بدين مکان رسيده، و همان شخص در همين محل به اين وضع بر سر راه من، براي افتخار خود يا براي قرض کردن مال دنيايي، دست احتياج خود را در نزد من دراز کرده است.

فوراً حالتي از لطف خدايي و نعمت يزداني به من رخ داد که به بهانه دست و رو شستن، خود را از مردم پنهان کرده، و در گوشه‏اي رفته، سجده شکر اين نعمت به جاي آوردم. و از آن وقت چنان روحيّه اي در من پديدار شد که هيچ ‏وقت کسي را به چشم حقارت و به نظر پستي، و خود را به نظر شخصيت نگاه نکردم، و اين يکي از قضاياي نعمت‏هاي الهيه و نمايشات الطاف الهيه بود بر من.

بعداً هم حاجي نتوانست آن وجه را بپردازد، و در مقابل آن، ملکي را که به قدرت شخصي آباده کرده و قبلاً خندق بود به من واگذار نمود. و اگر چشم بشري باز باشد، آن به آن و ساعت به ساعت، چرخ عالم، مکافات‏ اعمال و گفتار اشخاص را به عکس‏العمل نشان مي‏دهد. زهي سعادت، انساني را که مواظب گفتار و کردار خود باشد، و تا تواند دلي به دست آرد، که دل خود را در معني به دست آورده، و از دل شکستن بپرهيزد، که خانه خود را ويران ساخته است.

 وقوع تزويج

بعد از آن‏که از آن دو قضيه چند سالي گذشت، من خود درصدد برآمدم که در شهر اصفهان تزويج نمايم. و آن موضوعي را که در نظر گرفتم در امر تزويج، اين نکته بود که من بايد تا آخر عمر با يک طرفي زندگاني نمايم، که در ابتدا بايد ديده خود را چنان باز نمايم که زندگاني مرا تا آخر عمر با چنين زني از ابتدا نشان دهد، و نظر خود را همان‏طوري که در دين مقدس اسلام است از مال و حسن زن پوشانيدم؛ چه آن‏که هرگاه شخص در ازدواج نظرش به مال زن باشد، اين ازدواج‏هايي که در دنيا فقط از ابتدا روي نظريه ثروت بوده مکرّر ديده شده که عاقبت به فقر و فاقه کشيده [شده است]، و هرکس در مدّت عمر خود مسلّم اين‏گونه تجربيات را کرده و به نظرش رسيده [است].  من پس از مدّت زماني سرگرداني، با يک خانواده عفيف نجيب مشهور به پاکي ازدواج کردم. پدر زوجه من، حاج ميرزا محمد باقر توسرکاني است که از علما و زهّاد اصفهان است و در جامعه به پاکي معروف است. و او پسر مرحوم ميرزا عبدالغفار توسرکاني است، که در عصر خود از مجتهدين باعمل درجه اوّل شهر اصفهان به شمار مي‏رفته، و شاگردان علم فقه و حديث او بسيار بوده‏اند، و قبوليت عامه در زهد و تقوا و پاکي عمل داشته. و مادر زوجه من، دختر حاجي آقا محمد خوانساري از تجّار معروف است، که پسر مرحوم حاجي محمد علي خونساري بود، که او در زمان خود از تجّاري بود که آوازه تجارتي او شهرتي به سزا داشته، و مشهور بود که در آن زمان روزي يک تومان خرج داخله داشته که ده ريال امروز است. گوشت دو من تبريز، يک ريال و روغن چهار ريال بوده، و نان دو من تبريز چهل دينار امروز که دو عباسي بوده؛ اختلاف زمان را در هرچيز از اين منوال بايد مقياس کرد.

اين ازدواج در سال ۱۳۴۲ از براي من واقع شد، و اگر قصد من تحصيلات علمي نبود، ازدواج از براي من دير بود؛ چه آن‏که بايد بشر در سنّ بيست سالگي ازدواج نمايد، لا أکثر، بل أقلّ؛ زيراکه ازدواج هرگاه زود واقع شود، وقتي پدر پا به مرتبه سن مي‏گذارد اولادهايش بزرگ شده، اگر کمک زندگاني پدر نکنند لااقل اسباب زحمت تربيت بچه‏داري و تلاش روزي از براي پدر کمتر است.

کساني که دير ازدواج مي‏کنند وقتي به سنّ وقوف و انحطاط مي‏رسند خيلي [برايشان] زحمت است؛ چه آن‏که قواي بدني رو به ضعف است، از عهده اداره کردن خود به سختي برمي‏آيد چه رسد به اين که بتواند از عهده اداره کردن يک عده اطفال کوچک برآيد، و در اين صورت زندگاني تلخ مي‏شود.

بالجمله در ازدواج خود، با آن‏که بسياري از مرسومات موهومه روزگار را پشت پا زدم، باز از براي من اسباب زحمت بود؛ چه آن‏که نه فرش داشتم و نه خانه.

يک خانه اجاره کردم موقّتي، و فرش‏هايم نيز عاريه بود. فاميل طرف زوجه من، قبل از اين ازدواج، اميدواري‏هايي به من مي‏دادند، ولي از آن‏جايي که هرکس فريب اميدواري‏هاي راست و حقيقت بشر را در خود راه دهد، دست تقدير او را محروم مي‏سازد، مرا نيز دست روزگار بيشتر از آن اميدواري‏ها دور گردانيد؛ چه آن‏که به هيچ وجه اصلي نداشت. من در مهر قباله، از قانون قدرت و استطاعت پا بيرون گذاردم، ولي پدر و مادر من از قانون ديني تجاوز نکردند، و در جهيزيه اکتفا به همان جهيزيه کردند که خيلي شبيه بود به جهيزيه جدّه‏شان فاطمه زهرا عليها السلام، و من چون بر منظور آنها اعتراض نداشتم بلکه همان عقيده خودم بود، خداوند هم بعداً براي من به نوعي که شکر الطاف او را نتوانم ادا کرد اسباب مهيّا گردانيد.

در شب زفاف، من برخلاف معمول، درب خانه خود را باز گذاشتم که هرکس مي‏خواهد وارد بر وليمه شود، و بعضي مرا ملامت مي‏کردند، و من آن مقداري را که مردم به مخارجات لهو و لعب و آتش‏بازي و دود نموده جزء هوا مي کنند، به مصارف اطعام رسانيدم، و گرسنه‏هاي چندي را خورانيدم، و خداوند به واسطه اين نيّت من، ابواب خير و برکت [را] بر من گشود.

پس از يک سال، خداوند عالم به من دختري مرحمت فرمود که نام او را صفيّه گذاردم، و در خانه خودم به قدر شش کلاس ابتدايي را تاکنون با شغل خيّاطي تکميل نموده است.

 مسافرت مبارکي از اصفهان به قم و وضع راه‏ها

و در همين سال بعد از تزويج، استاد من سيّد محمد باقر درچه‏اي از دنيا رفت، و بعد از او چون صداي حوزه علميه اي که حاج شيخ عبدالکريم حائري قمي تأسيس کرده به گوشم رسيده بود، مايل شدم ايّامي را در شهر قم به تحصيل علوم ديني و تکميل نواقص بپردازم. زوجه و طفل خود را در مبارکه، در خدمت پدر و مادر، به اميد لطف خداوندي سپرده، و برگشته عازم مسافرت قم شدم.

خبر دادند که پست‏خانه اصفهان که مديرش در آن وقت گبري بود، دو دستگاه اتومبيل وارد کرده و از براي قم مسافر مي‏برد، و اين اوّلين تأسيس حمل و نقل با اتومبيل بود. اثاثيه خود را ترتيب داده، در چاپارخانه اي که در جنب ميدان شاه و الحال کلانتري سوار است برده، و از براي روز اوّل ماه رجب هزار و سيصد و چهل و دو، بليط غيرچاپي به مبلغ صد و هفتاد ريال گرفتم، و شب را تغيير منزل داده، از مدرسه به خانه حاجي سيد علي قاري که از زهّاد و مقدّسين بود بيتوته نمودم. به مناسبت آن‏که فرزندش آقا سيد مرتضي ملقّب به ظهير در آن وقت در پيش من کتاب سيوطي و شرايع مي‏خواند.

صباح آن شب که بنا بود حرکت نماييم اتومبيل عيبي پيدا کرد که يک شبانه روز ديگر در همان منزل توقف کرده و پذيرايي کامل نمودند.

روز سوّم ماه، پياده از شهر به دروازه سر قبر آقا و سر راه شمس‏آباد تيرون آهنگران رفته، راه معمولي در آن ايام از آن طرف بود. دو ساعت از آفتاب برآمده اتومبيل رسيد، ولي اين اتومبيل بارکش بود. در ضمن هم مسافر برداشته بود، و آن‏چه توانسته بار در او گذارده. دو نفر هم مسافر از آباده بودند.

روي بارها، زير سقف اتومبيل روزنه‏اي بود که ما سه نفر مسافر را جاي دادند، در صورتي که نه دست و نه پا قادر بر حرکت نبود. و خوشحال بوديم که مرکب، اتومبيل است و امشب و يا فردا به قم رسيده، راحت مي‏شويم، و با هم مي‏گفتيم: عمر سفر کوتاه است. قريب يک فرسخ از شهر دور شده، اتومبيل به گل فرو رفت. پياده شده، به قدري قوّت کرده و کمک شوفر نموديم که پيراهن ما با آن‏که هوا زمستان و پر از يخ بود غرق عرق شد، تا آن‏که از گل نجات حاصل کرده، سوار شديم. به هر پست و بلندي که مي‏رسيد و به هر پل و نهري که نزديک مي‏شد، بايد پياده شويم تا آن‏که شوفر اتومبيل را از خطر گذرانيده سوار شويم. گاهي به کوير مي‏رسيد، ما پياده شده و او رد مي‏کرد، به قدري که از چشم دور مي‏شد بايد بدويم و يا اگر خسته شده، به طور نفس زدن خود را به او رسانيده سوار شويم. کم کم آفتاب غروب کرد و شب رسيد. ساعت سه از شب گذشته به چراغي رسيديم و يک قهوه‏خانه.

وضع منازل و قهوه‏خانه‏هاي سابق

گفتند: اين‏جا مورچه‏خورت است. من يادم آمدم از جنگ‏هاي ابومسلم خراساني که با اتباع بني‏اميه در اين سرزمين رخ داده، و هم‏چنين جنگ‏هاي لشکر مغول، و جنگ‏هاي نادر و افغان و آقا محمدخان قاجار و لطفعلي خان زند، که در اين مکان، چند هزار نفوس، فداي شهوات ديگران شده‏اند. پرسيدم: ‏از اصفهان تا اين محل چند فرسخ است؟ گفتند: نه فرسخ. من چون مسبوق نبودم گفتم: ما اگر شتر سوار شده بوديم همين قدر راه طي کرده بوديم، بدون اين همه زحمت و زور دادن چرخ اتومبيل که احتمال مي‏رود پرده فتق ما هم پاره شده باشد.

شوفر وقتي اين حرف را شنيد فرصت به دستش آمد و شروع کرد بد به سلطنت قاجار و وضعيت ايران گفتن، و به قدري گفت که ما خجل شديم، و راه طي نکردن را در عهده تقصير راه و جاده‏هاي خراب گذارده، و من در آن وقت نمي‏دانستم اين شوفر چه مي‏گويد. با خود گفتم: مگر راه چطور بايد باشد؟ و گمان مي‏کردم اين عذر است. به هر جهت شب را به يک فضاحتي در قهوه‏خانه طي کرده، و چاره‏اي نديديم جز آن‏که زانوها را در آغوش گرفته و تا صبح بنشينيم. مع‏الوصف تمام لباس‏ها غرق شپش شده، و موش از يک طرف از سر و گردن بالا مي‏رفت، و سوسک از شش طرف در شلوار و يقه و آستين بناي مسافرت گذارده بود.

در يک طرف اين قهوه‏خانه چند بز بود با يک گوساله گاو، و در طرفي ديگر هم قدري پشکل و فضله گاو و کاه، و در وسط هم کاه و چوب مي‏سوزاندند از براي طبخ چايي. از شدت دود و کثافت هوا، جز [اين که] کسي کسي را به صدا تشخيص دهد راه ديگري نداشت. چراغ مرکبي بدون شيشه داشت که اغلب آن هم خاموش مي‏شد. قهوه‏چي هم گاه گاه فحش مي‏داد به هرچه مسافر است، به اين لفظ که: چاي به اين گرمي را و مهمان‏خانه بدين خوبي را به هزار زحمت فراهم کرده‏ام و باز قدر نمي‏دانند، خوب اگر اين محل نبود که امشب بايد تو بيابان و برف بخوابيد.

اين شب در حقيقت سيري غريبي بود، و من همه دنيا را قياس به همين مهمان‏خانه کرده و با خود مي‏گفتم: بي‏جهت نيست که گفته‏اند: السفر قطعة من السقر سفر قطعه‏اي است از دوزخ. صباح آن شب، چون خورشيد از افق طالع گرديد، گوييا آن رنگ نور زرّين که در جوّ هوا طرح انداخت حقيقتاً طلايي است که دست تقدير همه را به من بخشيده، بدين‏گونه خوشحالي به من رخ داد که از اين محبس نجات حاصل شد.

شوفر با قيافه عجيب و غريبي ماشين را در حرکت آورد و سوار شديم.

اين روز نيز ثاني همان روز اوّل بود. کم کم غروب شد و دل من از ظلمت عالم تاريک‏تر گرديد. محاذي غروب رسيديم به محلي که آن‏جا را ميمه مي‏گفتند.

شوفر گفت بايد اين‏جا ماند. من به قدري صدمه خورده بودم که اين کلمه را روح رواني در کالبد خود حس کردم و با خود گفتم: اگر شب را در اين‏جا بمانيم، ولو قبري و گوري کهنه باشد باز ارزش دارد.

اين شب هم محتاج به شرح نيست. ثاني شب اوّل بود، به اضافه سرمايي که تمام اعصاب را خشکانيد. غذاي اين قهوه‏خانه آبگوشتي بود که چند دانه نخود و قدري چرم کهنه که شايد از بعضي از کفش‏پاره‏ها بود در آن انداخته، و نخودها در ميانه آن آب، در وقت نظر، گويا عکس آسمان و ستاره بود که در آن آب منعکس شده.

و در صبح هم حکايت چقدر بايد داد نبود، بايد به قدري پول داد تا آن‏که خودش بگويد کفايت کرد. صبح روز دوم حرکت کرده، حال هجده فرسخ از اصفهان بيشتر دور نشده‏ايم. اين روز، فضيحت پياده دويدن و خستگي و واماندن اتومبيل، از دو روز بيش افزون بود. در يک محل به قدري کار سخت شد که بارها را فرو ريخته، پس از نجات اتومبيل دومرتبه حمل کرديم، تا آن‏که يک ساعت از شب گذشته، ديدم صداي پارس کردن سگ مي‏آيد و از روزنه يک در، روشنايي خيلي ضعيفي پيدا شد، و فعلاً قرب دو ساعت است که ماشين در برف حرکت مي‏کند و راه هم پوشيده، پست و بلندي معلوم نيست. وقتي شوفر نگاه داشت، تحقيق کرده، گفتند: اين‏جا قهوه‏خانه قوروق‏چي است، که سابق يک وقت ظل سلطان از اين‏جا براي شکار عبور کرده و اين‏جا را قوروق کرده، به همين اسم باقي مانده است.

پياده شده وارد اين قهوه‏خانه شديم. به محض ورود، يادم آمد از حرف‏هاي قهوه‏چي مورچه‏خورت که مي‏گفت: قدر چنين محلي را مسافرها ندارند.

در اين قهوه‏خانه يک تنوري در وسط حفر کرده و از خارهاي صحرايي آتش مي‏کردند. سقف او به قدري کوتاه بود که ايستادن کاري مشکل بود. ديوارهاي او هم از کلوخ و سنگ بود که منافذ او باز بود. يک طرفش چند الاغ بود و طرفي هم چند بز و چند عدد مرغ هم در اطراف بزها بودند. از مأکولات، هرچه را که سراغ گرفتيم گفت نيست، و فقط تعريف آب آن‏جا را مي‏کرد، و الحق آب آن‏جا هم خوب بود، ولي شکم گرسنه آب نمي‏طلبيد.

سومين درکه دوزخ را به هر طور بود در اين محل طي کرده، صبح شد. اتومبيل يخ بسته بود. به زحمت، نزديک ظهر گرم شد و وقت حرکت، توسل به مقدسات عالم پيدا کرده، سوار شديم.

غروب آفتاب رسيديم در نزديک قلعه‏اي که رباط ترک نام داشت. از اين روز لازم نيست تکرار مصائب گذشته شود و شايد باورکردني هم نباشد.

شب را در رباط ترک، در يک طويله‏اي که از يک رعيت بود، با گاو و خرهاي او طي کرده، صبح حرکت کرديم. شبانه چهارم رسيديم به دليجان. قهوه‏خانه دليجان کم از مورچه‏خورت نبود، ولي اين‏جا يک گليم فرش داشت و دود و دم هم کمتر بود.

بعد از سه شب، به قدر ساعتي در اين‏جا خواب مرا فرو گرفت. صبح که برخواستم عبايم را دزد برده بود. هرچه داد و فرياد کردم نتيجه‏بخش نشد، فقط قهوه‏چي به قدر دو ريالي در کرايه شب‏خوابي و نان و تخم‏مرغ، ارزان‏تر از ديگران حساب کرد. و امروز راه في‏الجمله بهتر است، ولي در هفت فرسخي قم، دهي بود، نزديک عصر لاستيک چرخ سوراخ شد. ناچار شب پنجم را در همين ده توقف کرديم. قهوه‏خانه‏اي داشت که او هم کم از دخمه و گوري نبود.

دو سه نفر يهودي هم در آن شب که از عراق به قم آمده و از قم صبحانه بيرون آمده بوده در آن‏جا منزل کرده بودند. در اين قهوه‏خانه غير از قدري ماست که اسم ماست بر او راست نبود چيز ديگري نداشت. در يک ظرف، مثل چايي درست کرده و در فنجان‏هاي گلي قمي ريخته، در پيش ما آورد. از وضع فنجان‏ها حالت استفراغ نزديک بود رخ دهد. چايي را نخورده، کنار گذاردم. قهوه‏چي حس کرد. شروع کرد به خارجه‏پرست و بي‏اعتنا به وطن را که از اجناس وطني بدش مي‏آيد به فحش دادن و ملامت کردن، ولي در مقابل چاره‏اي جز تسليم نبود.

قدري نان با آب خورديم، و صبح که خواستيم حرکت کنيم، براي منزل، خواب و آب و نان شش ريال گرفت. قدري هم معطل شده، لاستيک چرخ اصلاح شد. اين‏جا ديگر در آب و گل نمانديم.

ورود در قم

عصري بود وارد قم شديم. عمارت پستخانه در باغي بود که او را مهندسيه مي‏گفتند و جا براي مسافر هم داشت. يک اطاق فوقاني گرفته، اثاثيه را در آن‏جا گذارده، مختصر فرشي از صاحب منزل گرفته، اطاق را نصفه فرش نموديم.

خيال حمام رفتن کرديم ولي از شدت خستگي، خواب ما را فرو گرفت. وقتي بيدار شديم شب بود. فرود آمده، سراغ راه بازار [را] گرفتيم و با خودم تصور مي‏کردم که ساکنين قم يقيناً مردماني هستند ملکوتي که در کسوت بشري درآمده‏اند؛ چه آن‏که در اخبار و احاديث شيعه، فضايل و مناقب شهر قم را خيلي خوانده بودم. با يک هوا و هوس که الحال مجاورين بقعه حضرت معصومه را ملاقات کرده، خيلي خود را ضبط کرده که مبادا از سرائر من مطلع باشند.

در همان مرحله اول به ملاحظه آن‏که گرسنه بودم، درب دکان کبابي آمده، وارد شده، به قدري [صاحب] کبابي تعارف کرد که من يقين کردم اين همان اخلاق ايماني مردم قم است که در اخبار از آنها تعريف و توصيف شده [است]. وارد دکان شده، کبابي حاضر کرد. الحق کبابش خوب بود، ولي وقتي بيرون آمدم خجلت کشيدم بگويم چقدر پول کباب مي‏شود؟ يک اسکناس يک توماني دادم و گفتم: هرقدر وجه کباب مي‏شود برداشته مابقي او را مرحمت فرماييد. به فوريت گرفت و به صداي بلند گفت: خوش آمديد، مشرّف فرموديد. من قدري ايستادم. به ملايمت گفت: آقا فرمايشي هست؟ گفتم: مابقي وجه اسکناس را مرحمت کنيد. گفت: آقا بفرماييد، من ديدم شما زوّار هستيد خواستم شما را امشب مهمان کنم، و در حرم مشرّف مي‏شويد التماس دعا! من با خود شوخي پنداشتم؛ چه آن‏که اين کلمات را با تبسّم ادا مي‏کرد. قدري که ايستادم يک وقت ديدم با کمال تغيّر فرياد زد: آقا سيد! چه از درب دکان مردم پس نم‏ري؟ گناهکار شديم خواستيم امشب غريب‏نوازي کنيم. دست در سينه من گذارده، مرا قدري عقب فرستاد. گفتم: آقاجان! مگر کباب هر دستش چندي است؟ شما که يک دست بيشتر با يک نان پنج سيري سنگک از براي من نياورديد.

به محضي که اين حرف را شنيد، از لفظ من حس کرد که من اصفهاني هستم. باز پيش آمد و دست در سينه من نهاد و از اوّل سخت‏تر فشار داد و مرا به عقب فرستاد و فرياد زد: ايّها الناس! بياييد ببينيد ما امشب گير چه اصفهاني کهنه‏اي افتاده‏ايم و چه بازي اصفهاني از براي ما درآورده؟

به محض اين‏که صداي او بلند شد، همسايگان او جمع شده و بدون آن‏که بفهمند قضيه چيست، يک مرتبه صدا بلند کردند: سيّد برو اين بازي‏ها را اصفهان دربياور، اين‏جا شهر قم است. از دختر موسي بن جعفر حيا کن. تو ميگويي من زوّارم و اهل علم و مي‏خواهي به مال مردم خود را بياويزي؟! چند نفر ديگري فرياد زدند: اين سيّدها مفت‏خورند خصوص اگر اصفهاني هم باشند. من ديدم به قدري از اطراف من صدا بلند شد که يک مرتبه به حيرت افتاده که قضيه چيست؟ هرچه خواستم حرف بزنم که مردم قضيه از اين قرار است، يک اسکناس از من يک تومان گرفته و يک دست کباب به من داده، ديدم قيافه‏ها طوري است که ديگر جاي تکلّم نيست.

از آن‏جا بيرون آمده، با کمال حيرت در منزل مهندسيه آمده و ديگر حرم هم نرفتم. از اين پيش‏آمد به قدري در تحيّر بودم که يعني چه؟ آن‏چه در کتاب‏ها در فضايل مردم قم نوشته‏اند با اين حرکت چه مناسبت دارد؟!

بالجمله، خوابيده، صبح شد. برخاستم به قصد زيارت، اوّل به حمام رفتم. از حمام بيرون آمده، متوجه حرم شدم. آداب و شرايطي که در زيارت آن مخدّره بود به جاي آورده، بيرون آمدم و در سير و سياحت مردم مي‏باشم.

وارد مدرسه فيضيه شدم. ديدم حجرات و مسجد از حلقه‏هاي طلاب علوم دينيه که صداها به مباحثه بلند کرده مملوّ است. در اين بين يکي از رفقاي اصفهان من، آقاي آقا شيخ ابوالقاسم اصفهاني که چند سالي هم در نجف اشرف درس خوانده، و دو سه سالي بود که در قم جزء اصحاب آقاي حاجي شيخ عبدالکريم شده، به من رسيد.

پس از اداي مراسم [تحيت] شرح ورود خود را و صدمات بين راه را شرح دادم. گفت: فلاني ناشکري نکن. خبر از سال گذشته که من آمدم نداري! اين راه [را] فعلاً براي ورود احمد شاه از اصفهان به قم شوسته کرده‏اند و اين فعلاً جاده سلطاني است.

و امّا قضيه کبابي، خيلي با تو مدارا کرده که چشم‏هاي تو را با سيخ نکنده و کباب نکرده بفروشد. من از اين حرف، گرچه شوخي پنداشتم ولي قدري از هم باز شدم. از منزل من استفسار نموده، فرمود: اين محل مناسبت ندارد، و در مدرسه فيضيه و دارالشفا هم فعلاً تمام حجرات [را] دو نفر الي سه نفر از طلاب اشغال کرده‏اند، و اگر در مدرسه خان و يا مدرسه مرحوم حاجي سيد صادق قمي برويد شايد حجره پيدا شود.

در اين گفتگو بوديم که آقاي حاج شيخ براي درس گفتن آمدند. بنده را در نزد ايشان برد و معرفي کامل نمود. آقاي حاجي شيخ هم تصويب منزل در مدرسه حاجي سيد صادق نمودند و به يک نفر پيغام از براي متولّي مدرسه دادند.

با آن شخص در مدرسه حاجي سيد صادق رفته، حجره‏اي موجود بود. به خادمش دستور داده، حجره را تنظيف کرد، برگشته اثاثيه خود را به توسط حمّال در مدرسه مذکوره وارد کرديم.

طرف عصر، سه سيّد جليل بيرون آمدند؛ يک نفر آقا سيد محمود، و ديگري آقا سيد ابوالحسن، و ديگري آقا سيد احمد. هر سه فرزندان مرحوم حاجي سيد صادق قمي بودند و از فضلاي شهر قم، و بسيار از حال من تفقّد نمودند که هنوزم فراموش نيست. و علاوه بر مراتب فضل، از جهت اخلاق و نجابت ممتاز بودند، و معلوم شد که اين اخلاق و نجابت و فتوّت را از پدر خود مرحوم حاجي سيد صادق که از مجتهدين بزرگ قم بود به ميراث دريافته‏اند، و مردمان صالح را در خدمت مرحوم پدرشان و هر سه برادر ارادتي کامل بود.

آقاي آسيد محمود برادر ارشد، و آقاي حاج ميرزا ابوالحسن برادر اوسط، و آقاي حاج آقا احمد برادر کوچک‏تر بود و به زهد و تقوا آراسته بودند.

در اين مدرسه توطّن اختيار نمودم. دو روز بعد، آية الله حاجي شيخ عبدالکريم به ديدن آمدند و امتحاناتي از بنده نمودند، و اجازه‏اي که مرحوم مولي عبدالکريم جزي در اصفهان در تصديق اجتهاد من داده بودند [را] ملاحظه نموده، همان را امضا فرمودند، و قرار بر اين شد که درس شبانه را که مي‏فرمودند با درس صبح حاضر شوم. درس شب ايشان در آن وقت، مسأله حجيّت ظن بود در اصول، و موضوع همان کتاب درري بود که خودشان در علم اصول تصنيف فرموده بودند.

و درس فقه ايشان که در صبح مي‏فرمودند، موضوع آن کتاب مکاسب شيخ مرحوم شيخ مرتضي انصاري بود، و در آن وقت درس ايشان در مسأله بيع امّ ولد بود. و پيش‏کار خود آشيخ محمد تقي [بافقي] يزدي را سفارش نمودند که ماهي شش تومان  از براي مستمري براي مخارج يوميه قرار دادند.

و من هر دو درس را حاضر شده و تقريرات درس ايشان را مي‏نوشتم، ولي به واسطه حلمي که ايشان داشتند، در اغلب از روزها از شدّت داد و فرياد بعضي طلاب جهل مرکّب، اصل موضوع از ميان رفته و فکريات شخص ايشان مستور مي‏ماند.

علماي نجف در قم

يکي از استفادات من در قم، وجود علماي نجف بود در قم. و شرح آن به طور اجمال آن‏که، در بدو انتخابات مجلس مؤسسان عراق عرب، به ملاحظه آن‏که شيعه در عراق اکثريت داشت، وجوه علماي شيعه حکم بر حرمت انتخابات دادند، به ملاحظاتي که مي‏خواستند ملاحظه اکثريت هميشه در پارلمان عراق محفوظ بماند.

اين حکم سبب شد که دولت عراق آنها را به سوي ايران تبعيد نمود. چند روزي در کرمانشاه، و سپس چندي در همدان، و از آن‏جا در قم وارد شده، و هريک از آنها نيز حوزه درس تأسيس کرده بودند. از جمله آية الله آقا سيد ابوالحسن اصفهاني و حاج ميرزا حسين نائيني، که اين دو نفر نيز مرجعيت تامه در تمام شيعه دنيا داشتند.

اگرچه حوزه تدريس نائيني، از جهت افکار دقيقه و تحقيقات رشيقه، در نظر فضلا اهميّت داشت، لکن در مقام رياست و مرجعيت، سيد ابوالحسن جلو بود، و در مدّتي که در قم بودند، حوزه قم قدري تحت‏الشعاع آنها واقع شد.

مرحوم ميرزاي نائيني درآن وقت در طرف صبح، قبل از درس حاج شيخ عبدالکريم، درس اصول، مبحث قاعده علي اليد، و لباس مشکوک را شروع کرده، و در اين مدّت همين دو مسأله را به اتمام رسانيده، افادات او را مي‏نوشتم.

و در طرف عصر، آقا سيد ابوالحسن درس فقه شروع فرموده، موضوع، کتاب عروه مرحوم سيد محمد کاظم يزدي بود؛ چه آن‏که مي‏خواستند فتواي خود را به او ملحق نمايند براي عمل کردن مقلدين، و از اوّل کتاب طهارت تا کتاب زکات را در آن مدّت، درس او را فرمودند، و افادات ايشان را نيز نوشتم. و درحقيقت، اين مدّت نجف در قم آمده بود، و اشخاصي که خيلي مايل بودند علماي نجف را و افکار ايشان را درک نمايند بدين فيض نايل شدند، و از جمله ايشان بود سيد عبدالحسين حجة کربلايي.

 تصادف نوروز و نيمه شعبان

و از سوانح و قضاياي تاريخي در آن ايّام، تصادف عيد نوروز و پانزدهم شعبان بود، که هر دو در نظر شيعه اهميت دارد. و از طرفي هم با تبعيد علماي نجف تصادف شد، و از طرف ديگر با قضيه تأسيس جمهوريت ايران که به دست ملّت خراب شد.

بدين ملاحظات در شب عيد نوروز، از بلاد ايران به خصوص تهران، زوّار بقعه حضرت معصومه از صد هزار متجاوز بود، که تمام اين دو صحن و حرم و مساجد بالاي سر و مدرسه‏ها، از جمعيت نشسته، پهلوي يکديگر فضاها را مستور کرده بود، و حاجي ميرزا عبدالله واعظ تهراني در صحن کوچک منبر رفته، تمام ناله و فريادهاي مردم، درخواست کردن از خداوند، واژگون کردن اساس جمهوريت بود؛ چه آن‏که عدّه‏اي خواستند در مرکز، سلطنت ايران تبديل به جمهوريت شود، و ملّت با اين مرام مخالف بود، ولي در خلع سلطنت قاجار موافق بودند. رييس‏الوزراء وقت، که شهنشاه تواناي افتخار حاليه ايران است، و اين لباس را بر قامت او بريده بودند، در قم به ملاقات علماي نجف آمده، صلاح کشور و ملت را در پيشگاه او استدعا نمودند، و الحق بر وفق مرام حاصل آمد، به طوري که هيچ‏کس تصور حصول اين مقصود نمي‏کرد. روزي که علماي نجف به امر دولت عراق، با يک قراردادهايي حرکت به عراق نمودند، هياهوي غريبي در قم از مردم عوام رخ داد؛ چه آن‏که مايل به رفتن آنها نبودند. از جمله نوشته‏اي بود که از آنها گرفتند که پس از عودت به عراق، به هيچ وجه تصرّف در امر سياست نکنند.

مسافرت به تهران

پس از چندي که در قم توقف کرده گرفتار مرض روماتيسم شدم. از قم براي تهران حرکت نمودم، و به واسطه چشم‏ترسي که از خرابي راه و اتومبيل از اصفهان به قم برداشته [بودم] اين مسافرت را با دليجان اسبي حرکت نمودم.

شرح ماجراي اين قضيه هم نگفتني است، که در مال‏بندها که اسب‏هاي او را عوض مي‏کردند چه حکايتي بود، و [در] بعضي از قهوه‏خانه‏ها چه هنگامه‏ها رخ مي‏داد، از نوشتن او صرف‏نظر مي‏شود؛ زيرا که مردم امروز که اين طرق و شوارع را ديده اند، باورشان نمي‏آيد که يک روزي مسافرت در اين راه‏ها به حدّي طاقت‏فرسا بود که تصوّر آن براي شنوندگان آينده ممکن نباشد.

به هر جهت، دو روز و يک شب در بين راه بوديم. وارد تهران شده، جايي را براي منزل کردن راه‏بردار نبودم، جز اين‏که شنيده بودم از بعضي [که] اصفهاني‏ها در سراي حاجي محمد علي ساکن هستند. از اين جهت با خود گفتم که فعلاً اثاثيه خود را به حمّال داده و در آن‏جا برده، شايد از اصفهاني‏هاي آشنا کسي در آن‏جا باشد.

اثاثيه را پس از ورود به دروازه حضرت عبدالعظيم، نزديک کار ماشين به يک حمال داده، برداشت و در سراي حاجي محمد علي که در بازار واقع است آورد، و درآن وقت يک ساعت از شب گذشته بود. يک اطاق از سرادار گرفته و اثاثيه را در او گذارديم. آمدم از بازار لوازمات براي شب تهيه کنم. وقتي برگشتم ديدم سرادار از من پرسيد: کجايي هستي؟ گفتم: اصفهاني. به محضي که اسم اصفهان [را] شنيد به شاگرد خود گفت: برو اثاثيه اين سيّد را بردار بياور، بگذار اين‏جا دم بازار، بردار و برو. و او هم به فوريّت رفت، اثاثيه را جمع کرده در ميان پتو پيچيده آورد، و درب دالان کاروان‏سرا گذارد، و شروع به داد و فرياد کرد که سيّد! اثاثيه خود را بردار و برو، ما در اين‏جا منزل نداريم.

من به حيرت افتادم که قضيه چيست و مطلب از چه قرار است! گفتم: عموجان! من غريب تازه از راه رسيده و تا به حال تهران نيامده‏ام، و مي‏بيني که با عصا راه مي‏روم. مريض هستم. يک امشبي را به من مهلت بده، فردا صبح مي‏روم.

گفت: بر پدر من لعنت، که اگر بميري هم من اطاق به تو نخواهم داد. من ضامن غريب بودن تو نيستم. آن‏چه التماس کردم فايده نبخشيد. گفتم: پس اين اثاثيه باشد، من خودم مي‏روم، منزل که گرفتم مي‏آيم اثاثيه خود را مي‏برم. ديدم آن هم راضي نيست. به هر قسم بود او را به تمام انبيا و اوليا و کتب آسماني قسم دادم که اثاثيه را نگاه دارد تا بروم و فکر منزل کنم. به اکراه راضي شد. من هم از کاروانسرا بيرون رفته، با يک دل شکسته، وقتي دم در رسيدم گفتم: عموجان! من رفتم، ولي بگو بدانم تقصير من چه بود که اوّل مرا راه دادي و به اين فوري بيرون کردي؟! گفت: من اوّل نمي‏دانستم که تو اصفهاني هستي. حال فهميدم از کلامت که اصفهاني هستي، و من عهد و نذر [کرده] و قسم خورده‏ام و بر پدر و مادر خود لعنت کرده‏ام که اصفهاني در اين کاروانسرا راه ندهم. گفتم: من از دهات اصفهانم، مربوط به شهر اصفهان نيستم. گفت: بر دهاتي و شهري، هر دوشان لعنت، برو حرف نزن. من به قدري او را عصباني ديدم که خوف کردم بيش از اين حرف بزنم، و با يک حالت اسف‏ناک، بدون اين‏که بفهمم اين راه که مي‏روم کجا است، با عصا و پاي ورم کرده شروع کردم به راه رفتن، و ديگر عقلم نمي‏رسيد که فکري از براي خود بنمايم.

معلوم است [وقتي] مسافر به محض ورود، اين پيش‏آمد از براي او بشود چه حال پيدا مي‏کند! وانگهي ديگر جرأت نمي‏کنم به کسي بگويم من اصفهاني هستم، و اگر هم بخواهم بگويم از شهر ديگري هستم، حرف زدن من اسباب رسوايي مي‏شود که به لهجه اصفهاني مي‏باشد، و اين لفظ در همه‏جا پيدا [بوده] و مردم فوري مي‏شناسند.

با خود فکر کردم که چون قدري در قم بوده و لهجه خود را تا حدّي مي‏توانم به زبان قمي‏ها درآوردم، بعد از اين اگر دچار محظور شدم خودم را قمي معرفي مي‏نمايم. در اين فکر و سرگرداني بودم، ديدم يک نفر از سادات خوراسگان اصفهان که در مدرسه صدر همسايه اطاق من بود رسيد. سلام کرد و گفت: چند روز است وارد شده‏اي؟ گفتم: الساعة. ولي شرح قضيه را روي‏آور نکردم، ببينم اوّل از او چه درآمد مي‏کند؟ ديدم دست مرا گرفت و گفت: اگر چنين است من در مدرسه مادرشاه هستم، و امشب هم شب اوّل ماه رمضان است، آمده‏ام تهيه سحري خود را ببينم. و ديگر نگذارد که من چون و چرا بگويم، و [من] برگشته، ديگر نگذاشتم به صبح برسد، با خود سيد رفته، اثاثيه را به يک حمّال داده، گفت: ببر در مدرسه شاه، و با سيّد از عقب روانه شديم. [پس از] ورود در مدرسه، دو سه نفر ديگر از طلاب اصفهان که يک وقت در نزد من درس مي‏خواندند [و] آنها هم ساکن در مدرسه بودند، مطلع شده، آمدند. بعد از رفع خستگي که سرحال آمدم، قضيه سرادار و بغض او را با اصفهاني‏ها و آن‏چه با من کرد گفتم.

يک نفر از آنها گفت: فلاني قضيه را من مطلع هستم. يک هفته است که اين سرادار از اصفهاني‏ها عصباني شده و حق با او است؛ زيراکه سال‏هاي بسيار است اين مرکز محل مسافرين محترم اصفهان بود، ولي در اين چند روزه اخير، يک دسته از مردمان سده در اين سرا منزل کرده، و بسياري از مال‏هاي مردم گم شده، پس از کشف معلوم شده کار آن چند نفر سدهي بوده، و بعضي هم از مردم شهر در اين کاروانسرا آمده، بعد از ماندن چندي اطاق را رها کرده و کرايه نداده رفته‏اند؛ از اين جهت اين سرادار عصباني شده، ولي عمده خرابي از زير سر سدهي برخاسته شد.

بالجمله، شب را در مدرسه صبح نموده، روز در صدد تفرّج و راه و چاه ياد گرفتن برآمدم، و در طلب يک نفر از اقوام فاميل پدري خود برآمده، موسوم به ميرزا باقرخان خيام که سال‏ها در تهران ساکن بود.

پس از استفسار از صنف چادردوزها، منزل او را در خيابان خاني‏آباد نشان دادند. [وي] در آن‏جا معروف بود. درب منزل رفته، خيام از خانه بيرون آمده، نهايت خوش‏وقت شد. مادر خيام، دختر عمه پدر من بوده است. شرح ماجراي خود را گفته، فرستاد اثاثيه مرا از منزل مدرسه در خانه آوردند، و در همان روز براي معالجه، [مراجعه] به دکتر باقرخان شفائي نمودم. پس از چندي، مرض از بحران تسکين پيدا کرده، قدري استراحت حاصل شد. روزها به سير اخلاقي مردم مشغول شدم، و عمده توجهم به روحانيين و وضع آداب ديني و اخلاق اسلامي بود، و چون ماه صيام هم بود، کاملاً مطالب اخلاقي به دست مي‏آمد.

روزها بعد از ظهر در مسجد شاه – که از بناهاي فتحعلي‏شاه است و شبيه به معماري مسجد حکيم اصفهان، و خواسته‏اند تقليد از معماري عصر صفويه بنمايند و بالاخره از عهده برآمده نشده – مي‏آمدم. امام جمعه و جماعت، آقاي حاجي مير سيد امام جمعه [بود] که از اولاد ميرعماد الدين مدفون در گورت اصفهان، و از سلاله حضرت سيد سجاد مي‏باشند، به وراثت و استحقاق در اين مسجد نماز جمعه و غيره را به اجتماع مسلمين به جاي مي‏آوردند، و بعد از نماز، در آن وقت، واعظ مشهور تهران، ميرزا محمد همداني فرزند مرحوم حاجي رضاي همداني بود. واعظي پاک‏دامن و در اخبار و علوم معقول و منقول ماهر، و در سلسله اهل طريق [داخل بود] و به رياضت باطن اشتغال داشت. و آقا ميرزا محمد از فضلاي منبري‏هاي مشهور ايران بود، و در نهايت در استبداد عصبيت داشت، و در قوه ناطقه و مسلسل تکلم نمودن شخص اوّل بود. بسياري از گويندگان از او تقليد مي‏کردند، و در نجابت و درستي کمتر نظيرش ديده مي‏شد. در سنوات ۱۳۵۳ از دنيا رفت. در مراحل عرفان نيز يد طولايي داشت، و مردم تهران هم در خدمتش ارادتي کامل داشتند، و سزاوار بود.

و سپس به مسجد سپهسالار جديد رفته، در آن‏جا گاهي از روزها به موعظه حاجي ميرزا عبدالله واعظ خود را سرگرم مي‏ساختم. اين واعظ زبردست، يکي از خطبا و گويندگان نامي بود که در فنّ خود، او را نابغه‏اي ديدم. ديانت و صحّت قول و عمل را در او مشاهده کردم. الحال چند سالي است که ديگر به منبر نمي‏رود، و نويسنده را در سفر شيراز خدمتش ارادتي حاصل شد و الحال برقرار است، و از اشخاصي است که من از روي حقيقت، او را دوست داشتم، و روزگار آتيه مانندش تربيت نخواهد کرد. در علوم شريعت و طريقت، عالم و بر حقيقت واقف است، و در حکمت الهي نيز حکيمي است کامل، و او را با من اظهار محبّتي است. سفري نيز در کرمانشاهان درک حضورش [را] نمودم. بيشتر از دانايان ايماني تهران، در خدمتش ارادتي کامل دارند. أطال الله بقائه.

[گاهي نيز] در مسجد جامع مي‏رفتم. در ماه رمضان مردم بهتر مهيا براي عبادت بودند. در آن‏جا چند روزي هم درک مواعظ حاجي شيخ محمد سلطان معروف به اصفهاني را نمودم. اين شخص در يک زماني در اصفهان بود، و يک دختري در اصفهان از براي پسر خود از تجار گرفته، حوادثي در تزويج آن دختر اتفاق افتاد که از اصفهان به تهران آمده، و نزاعي برخاسته، که در محاکم، بعضي از علماي اصفهان حکم بر له او، و بعضي برعليه او دادند، و ميان علماي مرکز، راجع به اين دو حکم متناقض، کدورت به ميان آمد. حاج شيخ محمد در اخبار و تواريخ استاد، و از همگنان گوي سبقت داشت، و از مشايخ وعاظ بود. در سال ۱۳۵۴ هجري از دنيا رفت.

در طرف عصرها به مسجد شاه آمده، براي تفريح و تماشا بد نبود؛ زيرا که مثل مساجد اصفهان، آن‏جا هم در ماه مبارک، يک بازار مکاره و حراج، بلکه بعضي از گوشه‏هاي آن، صورت باغ‏وحش به خود گرفته بود، و من تصوّر مي‏کردم در تهران اين‏گونه عاديات خارج از نزاکت به اسم ماه مبارک در مساجدش نيست، ولي در اين مسجد بدتر و افزون‏تر از وضعيات مساجد اصفهان ديدم.

از جمله علماي بزرگ که در حقيقت در مقام روحانيت از تمام علماي تهران مقدّم بود [و] در نظر خاص و عام، وجاهت و محبوبيت داشت مرحوم حاجي شيخ عبدالنبي نوري بود. و الحق اين مرد، آثار روحانيت واقعي در افعال و کردارش هويدا بود. در مسجد سرچشمه براي نماز جماعت مي‏آمد و در همان‏جا مجلس درس داشت.

چند مجلس درس او را حاضر شدم. در مسأله مکاسب محرّمه بود، و در اصول، مسأله استصحاب. در افکار دقيقه، او را کمتر از مراجع تقليد نجف اشرف نديدم، ولي وضع تدريس او همان رويه قدما بود. در ۱۳۴۴ از دنيا رفت، و از قرار مسموع، تمام دارالخلافه حتي ادارات دولتي در فوت او تعطيل شد، و در جوار بقعه حضرت عبدالعظيم مدفون گرديد، در بقعه‏اي که مزار ناصرالدين شاه است.

و از جمله علماي درجه اوّل که چند مجلس نيز به درس او حاضر شدم حاجي مير سيد محمد بهبهاني که الحال در قيد حيات، و از بزرگان اوليه روحانيون دارالخلافه تهران است. در فقه و اصول سرآمد اقران، و مجتهدي است جامع، و به تقوا مشهور.

و ديگر از علماي تهران که داراي جنبه اعيانيت و روحانيت است حاجي امام جمعه معروف به خويي است. اين شخص، بزرگ طبع و زيرک و دانا، و در ديانت و عصبيت ممتاز، و درگاه او ملجأ اهل علم و ارباب حاجت بود، و ليکن جنبه اعيانيت او بر روحانيت غلبه داشت.

و از مشاهير زهّاد و عبّاد و حکماي زاهد آقا شيخ علي معروف به مدرّس خاني‏آبادي بود که چند جلسه‏اي از بيانات ايشان استفاده نمودم. اين شخص در يک دوره از طرف ملّت وکيل‏ دار الشورا گرديد، وليکن قبول نکرده اعراض نمود.

و از جمله اشخاصي که من از آنها استفاده علمي نمودم، يکي آقا سيد حسن مدرّس بود که در اوّل آفتاب، در مدرسه سپهسالار جديد، درس فقه و اصول مي‏فرمود. عنوان درس اصول کفايه خراساني و عنوان فقه جواهر بود.

مجلد دوم کفايه [را] با بيشتر از کتاب متاجر جواهر [در] درس ايشان حاضر شدم. و در همان مدرسه قدري از اسفار و شوارق را در نزد آقا ميرزا طاهر تنکابني ثانياً خواندم، و در نزد طالقاني که از اطباي قديم بود بعضي از مباحث قانون شيخ‏الرئيس را خواندم. و براي آن‏که منزل من از خيابان خاني‏آباد تا مدرسه سپهسالار دور بود، تغيير منزل داده، در مدرسه حاجي ابوالحسن که در جنب امام‏زاده يحيي واقع است ساکن شدم. در حجره آقا ميرزا عبد الله دهکردي رياحي که از رفقاي اصفهان من بود، و در آن‏جا درس طب جديد مي‏خواند، و الحال يکي از دکترهاي درجه اوّل است که در شهرکرد مرجع مراجعات ارباب حاجت و بيماران است، و از کساني است در مدّت رفاقت، جز حقيقت چيزي [از او] نديدم.

متولّي مدرسه مذکوره در آن وقت، آية الله زاده اصفهاني آقا سيد علي ‏اکبر نجفي، نجل مرحوم آقا سيد محمد فشارکي استاد المتأخرين بود. [او] يکي از اشخاص نيک نفس اخلاقي است که سفري هم در عتبات و کربلاي معلي در خدمت او استفاده نمودم. و ديگر از علماي معنوي و مدرّسين بزرگ در مدرسه خان مروي، آقا سيد محمد تنکابني بود که از مجلس او نيز استفاده‏هاي کاملي نمودم. و پس از چندي باز مراجعه به قم نموده در همان مدرسه مذکوره مشغول تحصيل شدم.

زماني چند ماه نگذشت که مبتلاي به کسالت قلبي شده، مجبوراً مراجعت به اصفهان نمودم. [پس از] ورود در اصفهان نيز چند ماهي مريض [بوده] پس از بهبودي رسماً از اشخاص منبري شدم به علّتي که مي‏نويسم.

مبارکي و شغل موعظه

اين‏قدر را مي‏دانستم که هرکس خود را رسماً در طراز اهل منبر و محدّثين درآورد، تمام شؤونات علمي او به کلي پايمال شده، و اگر اوّل مجتهد و علامه عصر [هم] باشد صورت روضه‏خوان به خود گرفته، و در عداد مردمان بي‏سواد و بي‏هويت درمي‏آيد؛ زيرا که جامعه منبري به خصوص در اصفهان، به غير از دو سه نفري، تشکيل يافته بود از يک مشت مردمان که از صفات سلبيه، بي‏علمي، و از صفات ثبوتيه، پررويي را دارا بودند. و اين طبقه، از براي هريک از شهدا چند شعري حفظ کرده، و مايه نان خوردن قرار داده بودند. بيشتر از آنها بالاي کتاب را از ذيل کتاب تشخيص نمي‏دادند، و بعضي هم مشغول کسب بودند [و] در ايام محرم و صفر روضه‏خوان مي‏شدند. و چون ديدند اين کار، شغلي است که بدون هيچ سرمايه، استفاده زياد دارد، از اين جهت، شغل کاسبي دستي را هم به کلي رها کردند. و هرکس بيشتر مردم را در مجلس به گريه و هياهو در مي‏انداخت، اهميّت او بيشتر. روضه‏خوان‏هاي اصفهان که اول کاسب و به واسطه آواز و يا قصه‏گويي و يا هياهو در انداختن در مجلس، شغل خود را رها کرده و رسماً روضه‏خواني را شغل قرار دادند عبارت از اين اشخاص بوده است. اين طبقه منبري‏ها و وعاظ شهر اصفهان بودند.

معلوم است وقتي مثل سيد حسن کاشي که از مجتهدين در اخبار بوده، و مثل آقا سيد علي نجف‏آبادي مجتهد مسلّم که پاي بر منبر گذارند، در عداد اين طبقه در نظر مردم عوام يکسان خواهند بود، و هر موضوعي يک اهل خبره معيّن دارد جز منبر و وعظ، که اهل خبره آن يک مشت مردمان بي‏تميز مي‏باشند، و علاوه، اين مردم عصر ما از طفوليت به حرف‏هاي طبقه مذکوره بزرگ شده و عادت کرده‏اند، و اگر يک مطلب علمي و مسأله اي در تفسير و حديث و ساير علوم بشنوند، وحشت پيدا کرده و مي‏گويند ما در مدّت عمر، اين مطالب را نشنيده‏ايم. و چون غلبه با آن دسته بي‏سوادها بود، آنها مطالب نشنيده را هو کرده، در ميان عوام چنين جلوه مي‏دادند که اگر اين حرف‏ها اصلي داشت در مدّت پنجاه سال ماها در کتاب‏ها ديده بوديم و از براي شما مي‏گفتيم؛ پس بدانيد اين حرف‏ها دروغ است.

و اين طبقه به قدري به هيکل و ريش و عمامه پرداخته که عوام آنها را مجتهد تصور مي‏کردند، و به قدري هم گلوي علم را اين طبقه فشردند که هيچ دشمني از براي ملّت اسلام به مثل اين طبقه، اسباب شکست و رسوايي اسلام را فراهم نکردند.

خدمت به جامعه از راه پند

پس با وصفي که گفته شد، و صد و يک از معايب حق‏کشي و روح علم‏کشي اين طبقه نوشته نشده، براي چه من اين شغل را اختيار کردم و رسميت دادم؟ براي اين بود که ديدم من بعد از رسيدن به درجه اجتهاد و [طي] اين مراحل تحصيل، بايد به انتظار باشم که يک نفر بميرد و اگر وصيّتي کرده چيزي به من برسد، و يا آن‏که به انتظار دست‏بوسي عوام و آرزوي خمس و سهم امام، عمر خود را طي کنم، و بدون هزاران دسيسه هم ممکن نيست صورت علميت در جامعه به خود گرفت.

از طرفي هم – ولو کسي باور نمي‏کند – به اين قصد برآمدم که بعضي کلمات به مردم از راه دين تبليغ شود؛ چه آن‏که آن‏چه از روي وجدان در نزد خود تصور کردم و سير در مذاهب عالم و تفحّص در دين مقدس اسلام نمودم، عبادتي پس از اداي واجبات، در پيشگاه خداوندي بزرگ‏تر از خدمت به جامعه نيست، و اجري اعظم از اجر اين عبادت عظيم در پيشگاه حق نخواهد بود، و خدمتي هم بالاتر از خدمت تصفيه کردن اخلاق مردم، يا از راه مذاهب، و يا از راه علم و فلسفه نيست؛ چه آن‏که احسان‏هاي مالي و مادي، منافع او از براي بشر موقتي است، ولي احسان و خدمت علمي و تهذيب اخلاقي، منافع او بسا مي‏شود نسل بعد از نسل در سلسله نوعيه بشر باقي خواهد ماند؛ چه آن‏که تصفيه اخلاقي و روحي، منافع جسمي از حيث صحت و سلامتي و منافع مادي اقتصادي را دربر دارد.

مسلّم است وقتي شخصي از روي علم و فلسفه يا عقيده مذهبي معتقد شد که نبايد پيرامون زنا رفت، مسلّم به امراض مقاربتي هم گرفتار نخواهد شد، و چون از اين‏گونه امراض سالم ماند، صحّت جسم و حفظ مخارجات مال که صرف دوا نمي‏شود لازمه اين پاکي عمل و کردار و تصفيه اخلاق و دوري از شهوت است. و در هر ملتي، فقر و بيچارگي و خرابي مزاج‏ها در اثر خرابي اخلاق است.

پس بزرگ‏ترين خدمات به نوع بشر، خدمت به تصفيه اخلاق و تزريقات علم و دانش است؛ از اين روي من قدم در مرحله موعظه گذارده، و در مراجعت از قم و تهران، رسماً بدين شغل وارد شدم.

صدماتي که در اين راه بر من وارد آمد [باعث شد که] مشقّت‏هاي ابتداي تحصيل خود را به کلي فراموش کردم. معلوم است بشر به طبع اوليه حاضر نيست معايب خود را بشنود و تصديق کند. هرکس خواست معايب را به او بفهماند، کمر عداوت و دشمني را از براي اعدام و نيست کردن او محکم مي‏بندند. روي همين اصل، تمام انبياء و رهنمايان توحيد و فلاسفه بزرگ، خون‏هايشان ريخته شد. و من چون بدون ملاحظه از زيد و عمر، معايب اخلاقي را مي‏گفتم و اخلاق ديني را معرّفي مي‏نمودم، با کردار هرکس، فساد اخلاق و عدم ديانت تطيبق مي‏شد، درصدد نيستي من برمي‏آمد.

اوّلين طبقه، بي‏سوادها و بدکردارهاي در لباس روحانيت بودند، که بعضي حکم تکفير، و بعضي نسبت بي‏عقيده، و جمعي نسبت بي‏علمي و نسبت‏هاي ديگر را براي شکست من دست‏آويز مي‏کردند، ولي از آن‏جايي که مردم نوعاً منبري تازه را به خيالاتي دوست مي‏داشتند مرا هم تا حدّي محترم شمرده، و اجتماعات زياد خلق، گرچه اصلي از براي آن نمي‏توان قرار داد، و ثباتي هم در آن اجتماعات عوامي نبود، ولي اين‏قدر بود که هياهوي عوامي که در اطراف من جمع شده بود، ديگر حرف‏هاي مفسدين و صاحبان اغراض، تأثيري در جامعه نداشت، و تکفيرها بي‏ثمر واقع مي‏شد.

پس از دو سال، با آن اجتماعات که منبر رفته و موعظه نمودم، خودم حس کردم که بشر عاقبت از راه حرف تنها ممکن نيست تصفيه شود، و قوه قهريه هم لازم دارد، و اين اجتماعات در اطراف من براي مقاصد شخصي بود نه براي درک پند و نصيحت. در دوره‏هاي انتخابات مخصوص، اشخاص بسياري در اطراف من اجتماع مي‏نمودند. وقتي کاملاً متوجه مي‏شدم، مي‏فهميدم که مقاصد خود را مي‏خواسته‏اند به من تزريق کنند که از دهن من به مردم برسد.

مسافرت به مشهد و خراسان

پس از آن‏که دو سه سالي در اصفهان به شغل وعظ روزگار گذرانيدم، در خيال زيارت مشهد حضرت رضا عليه السلام برآمدم. يک نفر رفيق که بالنسبه از خوبان رفقاي اصفهان بود، حاجي ملا اکبر معروف به حمصيان اسباب سفر مرا فراهم آورد، و با خودش از اصفهان حرکت کرديم.

مرکب ما در اين مرتبه اتومبيل فرد بود. به سهولت وارد قم شديم؛ زيراکه قدري راه‏ها شسته شده بود. [پس از] ورود در قم، آية الله حاجي شيخ عبدالکريم در طرف عصر به ديدن تشريف آورده، با جمعي از فضلاي حوزه خودشان. يک شب بيشتر نمانديم. از قم براي تهران به همان مرکب حرکت کرديم.

[پس از] ورود در تهران نيز چندان توقف نکرده، حرکت از براي ارض اقدس نموديم. مرکب ما اتومبيل شورلت بارکش بود و سواري حرکت نمي‏کرد؛ چه آن‏که راه‏ها خيلي بد بود. اين مسافرت از تهران به خراسان هم از مسافرت اوّل ما از اصفهان به قم چيزي کسر نداشت. هنوز مؤسسه صحيحي از براي مسافربري در نقاط ايران تشکيل داده نشده بود. صاحب اتومبيل هم با شوفر همراه بود و هرچه به دلخواه خود مي‏توانستند مسافر و بار بردارند برمي‏داشتند. بشر هم که هيچ‏وقت در کار خود مآل‏بين نيست، خصوص جنس ايراني. مکرّر مکاري‏ها مي‏ديدم که براي بار برداشتن کرايه يک من يک ريال به قدري بار حمل يک يابو مي‏کرد که آن حيوان در زير بار زمين خورده، دست و پاي او شکسته، پنجاه تومان را قربان طمع بيست ريال مي‏کرد. صاحب اين ماشين هم شخصي خراساني بود. کرايه يک من تبريز در آن وقت از تهران به مشهد يک تومان بود. مسافر هم نفري سي تومان. در اين صورت معلوم است که نه رحم به مسافر و نه رحم به ماشين خود مي‏نمايد.

آن‏چه ممکن بود از بار و مسافر برداشته، روز اوّل فقط از تهران به قشلاق رسيد، آن هم چون عده مسافر زياد بود هرجا ماشين به گل فرو رفته کمک کرده نجات مي‏دادند. در نزديکي قشلاق هم آتش گرفت، به توسط آب و گل و خاک خاموش شد و در اين‏جا خطر بزرگي برطرف شد.

شب را از قشلاق حرکت کرديم. شب دويم به سمنان رسيديم.

نزديک ظهري بود که از سمنان حرکت کرده ولي اين قطعه راه را مرکب به سرعت آمده، دو ساعت بعد از ظهر وارد دامغان شديم. در آن‏جا صرف نهار شد. چندان سياحتي نکرديم. فقط اين شهر مرا به ياد ملوک طبرستان آورد. آثار عتيقه در او موجود است و از او نيز بزرگاني برخاسته‏اند.

سه ساعت به غروب بود، حرکت کرده، نزديک غروب آفتاب در يک فرسخي ده ملا، باران به شدت باريد. ماشين و مسافر تماماً دچار زحمت سيلاب شدند. عاقبت نجات حاصل نشده، [ماشين] در گل ماند. ظلمت فرا رسيد. چاره‏اي نديديم. گفتند: قلعه‏اي است در اين نزديکي، شب را بايد در آن‏جا توقف کرد. تاريک بود. بيابان هم پر از آب و گل و خار و سنگ. پاي برهنه، با چراغ مرکبي، شروع به رفتن نموديم. خبر از پاهاي خود نداريم که چقدر مجروح شده، هوا هم نهايت سرد شد. به فکر اين هستيم خود را به يک پناهگاه برسانيم. يک وقت ديدم صداي ضجه و گريه غريبي به گوش مي‏رسد. معلوم بود از ساکنين همان قلعه بودند. وقتي نزديک شديم پريشاني عجيبي از ساکنين قلعه مشاهده شد. معلوم شد همان سيلاب به اين قلعه رسيده و تمام قلعه و خانه‏ها را ويران ساخته، مردمانش پراکنده شده، جمعي به طرف ده ملّا، و جمعي در ميان صحرا با اثاثيه و سامان، و بسياري هم اثاثيه‏هاشان در زير خرابي و دم سيلاب مفقود شده.

از اين قلعه فقط يک عمارت نيم‏خراب باقي بود که دو اطاق از او را آب نگرفته بود، ولي جمعي هم از اهالي پناهنده به آن دو اطاق بودند، و راه بدان‏جا هم به واسطه آب و گل و خرابي مشکل بود. وقتي آنها ملتفت شدند که ماها غريب هستيم و زوار قبر امام هشتم مي‏باشيم به گريه افتادند و اظهار انفعال مي‏کردند که چرا بايد اين حادثه بر آنها رخ دهد که در چنين وقتي که ما با اين حالت بر آنها وارد شده‏ايم قدرت بر پذيرايي نداشته باشند! مع‏الوصف ماها را بردند [و] در همان دو اطاق منزل دادند. بيشتر از مسافرهاي ماشين، از ترس اثاثيه خود، در ماشين و روي بار و روي ريگ‏هاي بيابان در گل ماندند. ما چند نفر را اين چند نفر از اهل اين قلعه، در اين دو اطاق منزل دادند. پاسي از شب گذشت. پسر فلاني آمد و پلوي با خورش در نهايت خوبي در يک مجموعه براي ما حاضر ساخت و زبان عذرخواهي گشود که به واسطه اين حادثه ما امشب نتوانستيم از شما پذيرايي کنيم. و از گوشه‏هاي چشم خود به حال ما اشک مي‏ريخت، و حالت خود را در چنين وقتي که خانه و زندگاني او ويران شده بود فراموش کرده، و پاي برهنه، در ميان آب و گل و تاريکي شب درصدد خدمت به ماها بود… بالجمله، شب را به وصفي که گفته شد بدون خواب گذرانيديم. صبح‏گاه هرچه مي‏خواستيم به آن خانه‏ويران‏ها پولي بدهيم نمي‏پذيرفتند، تا آن‏که به اصرار و قسم، مبلغي به آنها داده و به مرکز اتومبيل، خود را رسانيديم. پس از نجات از گل حرکت کرده به ده ملّا رسيديم. در اين ده مي‏گفتند: غريب‏گز هست؛ از اين روي نتوانستند بعضي در آن‏جا صبر کنند، خود را براي نهار ظهر به شاهرود رسانيديم.

شاهرود

شهر شاهرود شهري است باصفا و آبش گوارا، انگورش ممتاز و غلّه‏اش فراوان، ميوه‏هاي سردسيري در آن‏جا بسيار و مناسب، و به واسطه قرب جوار با مازندران، مرکبات در آن‏جا در کمال وفور. مردمانش به فضايل و اخلاق انساني نزديک، برنج در آن‏جا ارزان‏تر از ساير شهرها بود. بيشتر از مسافرين خراسان از آن‏جا برنج و دوقال خريده به مشهد مي‏بردند. و اين يکي از عادات بدي است که در اصفهاني‏ها بيشتر بود از نظر اقتصاد، در صورتي که اغلب در بين راه گرفتار سرقت ترکمن‏ها و خطرات ديگر مي‏شد. از فضلاي معروف اين شهر دو نفر بودند؛

يکي آقا شيخ احمد شاهرودي که صاحب مؤلفات زيادي است که در اصلاح مفاسد اخلاقي و ديني نوشته‏اند، از جمله کتاب حق المبين و کتاب ردّ بر مفاسد بي‏عفتي، و کتب ديگر در ردّ نصاري. اين شخص فاضلي است متبحّر، و نويسنده‏اي است ماهر. جنابش را در مشهد [در] سفر دوم ملاقات کردم و در حدود ۱۳۵۵ وفات يافت. در فضلاي معاصرين نظيرش کمتر ديده شد، و به صفت تقوا و ورع آراسته بود، و در کلام و حکمت و فقه و اصول استاد، و در فنون و اطلاعات بر عقايد ملل و نحل و تواريخ، سرآمد اقران بود.

و ديگري آقا شيخ علي شاهرودي از بزرگان مجتهدين عراق عرب، که در عنفوان جواني به نجف رفته، و در حوزه آخوند مولي محمد کاظم خراساني درآمده، چند سالي استفاده نموده، و از معاريف مجتهدين آن ديار بود، و معروف به شاهرودي بود. اولادش نيز در آن‏جا به شاهرودي معروف مي‏باشند.

نويسنده، مرحوم شاهرودي را در مشهد ملاقات کرد. مذاق علمي و مشي او [همان] طريق استاد خود مولي محمد کاظم خراساني بود.

از شاهرود طرف عصر حرکت کرده، غروبي بود به ميامي رسيديم. کاروانسراي شاه عباسي دارد. در آن‏جا وارد شديم؛ چه آن‏که هنوز هيچ مؤسسه گاراجي و مهمان‏خانه در اين راه نبود. شب را توقّف کرديم. صباح حرکت کرده، ديدم زوارها به گريه و ناله درآمدند و همي دعا و ثنا مي‏خوانند و صداهاي: خدايا رحم کن و ناله‏هاي: يا امام رضا از آنها بلند است، و از روزنه‏هاي اتومبيل به اطراف صحرا نگرانند. شوفر و صاحب اتومبيل هم حواسش برجا نيست. ولي من نمي‏دانم مطلب چيست؟ بعضي هم به يکديگر وعده سلامتي مي‏دهند که اميدواريم از برکت جدّ اين سيّد خطري نباشد. من پرسيدم مطلب چيست؟ با ترس و لرز گفتند: اين‏جا دهنه ديذر است، و اوّل جاي خطرناک صدمات ترکمن مي‏باشد، که آن‏چه قتل و نهب واسارت به مسافرين خراسان وارد شده در همين منزل است تا عباس آباد.

يک نفر از خراساني‏ها که از تهران جزو مسافرين بود صحبت‏هايي از عهد قاجار و قضايايي از ترکمن‏ها در همين راه نقل کرد. معلوم است قومي که کشتن شيعه را ثواب مي‏دانند و ريختن خون او را از واجبات و جزو عقايد ديني خود دانسته، و زنان آنها را در حکم کنيز مقرّر داشته، وقتي فرصت يابند با آنها چه مي‏کنند؟!

طايفه ترکمن که وصف حال آنها در بعضي از موارد اين کتاب در شرح حال دانشوران اختصاراً مرقوم افتاد، در فروع حنفي مذهب مي‏باشند و در ديانت سنّي متعصّب، ولي اين عقيده در دماغ آنها از زمان صفويه تزريق شده که جان و مال و خون شيعه مباح است؛ زيرا وقتي صفويه، خصوص در عصر شاه طهماسب، لعن و سبّ خلفا را آشکار کردند، از طرف افغانان و از طرف سلاطين ترک آل عثمان، ملّاهاي آنها ساکت ننشستند. آنها هم با تمام قواي تزريقاتي، در دماغ مردم عوام سنّت جاي دادند – به خصوص اهل سنّتي که از طرف شمال همسايه ايران بودند، که عبارت از کرد‏هاي موصل و طرف قفقاز و ترکمن صحرا بودند – عقايد آنها را روي اين پايه آوردند که شيعه و رافضي اصلاً دين ندارد، و آن‏چه از نماز و روزه ظاهر مي‏دارد از راه ترس و تقيه است. و اين طايفه را به جاي طايفه مزدکي در نظر آنها معرفي کردند. سپس فتوا دادند که هشت نفر از شيعه کشتن، سبب دخول در بهشت [است] و مال آنها حلال، و ناموس آن‏ها نيز غيرمحترم و قابل خريد و فروش و هرگونه تمتّع مي‏باشد. قوم وحشي وقتي به اين عقيده پا در ميدان کشتن و غارت‏گري بگذارد معلوم است چه خواهد کرد؟! آيا کسي مي‏داند که چند هزار ناموس ونفوس شيعه پاي مال سمّ ستور شهوت اين عقيده، و چند کرور شيعه از زير تيغ اين گروه گذشتند، و چقدر پرده‏نشينان عفّت ايراني، عمر خود را به کلفتي در خانواده‏هاي صحرايي اين طايفه به سر بردند؟! آيا داستان‏هاي شرارت اين قوم را کسي در تاريخ يادداشت کرده، و آيا کسي پي نبرده که اين صدمات به شيعه ايراني از کجا منشأ پيدا کرد؟! آيا جز سوء سياست زمان صفويه و خرابي‏هاي کارهاي نادانان که به لباس روحانيت بودند منشأ ديگري دارد؟!

ورود در عباس آباد

بالجمله، ما در آن روز با يک دل‏هاي پريشاني و يک تاريکي در پيش چشمي، از دهنه ديذر گذشتيم، و من در محل خود ودر اصفهان در زمان اقامت، مکرّر مي‏شنيدم که براي اشخاصي که از امري ترسان بودند مَثَل مي‏زدند که مگر دهنه ديذر گير کرده‏اي؟! ولي نمي‏دانستم اين مثل از چه بابت است. با آن‏که آسيبي نرسيد و در کمال شدّت و عجله ماشين رانده شد، عصر بود [که] به عباس‏آباد رسيد. بناي اين محل از شاه عباس است که براي نزديک شدن آبادي به هم، اين جا را بنا کرده است.

رنگ‏هاي مسافرين هنوز از وهم و خيال به جاي نيامده و حالت غذا خوردن از براي آنها باقي نمانده بود. بعضي از قيافه‏ها را حس کردم که مثل اشخاص وبازده شده‏اند، و چند نفري گرفتار حالت اسهالي، از شوفر و صاحب ماشين تقاضا کردند که شب را در عباس‏آباد توقف نمايد. او هم پذيرفت.

مردمان عباس‏آباد هم کمتر از ترکمن نبودند. قباهاي رنگارنگ مختلف و صورت ‏هاي عجيب و غريب، و از قيافه‏هاي آنها معلوم بود که شريک دزد و رفيق قافله مي‏باشند. ولي باز بالنسبه به واسطه آن‏که تلگراف‏خانه در آن‏جا بود و ناچار بودند در آن‏جا زندگاني کنند، از وحشي‏گري خودداري مي‏کردند. از طرف ديگر، اين را مطمئن بوديم که اينها فقط دزد هستند، ديگر اين عقيده را ندارند که اگر ماها را بکشند بهشت خواهند رفت، و از روي همين نکته قدري آرام بوديم. اگرچه عقيده باطني [را] هم در اشخاص کمتر مي‏توان پي برد، و ممکن است از همان مردم در همين آبادي بوده و از پي فرصت مي‏گشتند.

از عباس‏آباد حرکت کرده، طرف عصر وارد سبزوار شديم.

طرف صبح حرکت کرده، اين روز را به عسرت گذرانيده، طرف غروب آفتابي بود وارد نيشابور شديم. چون مثل ساير شهرها، محلّي از براي مسافربري اتومبيل ساخته نشده بود، در کاروانسراي باراندازي شوفر وارد شده، و ما در همان شب شروع به سياحت کرديم. روزانه بعد هم ماشين معيوب شده، تا عصر حرکت نکرد. آن روز را هم قدري سياحت کرده، مردم اين شهر را همان‏طور که در سفر اوّل حدس زدم [و] سفرهاي بعد هم با معاشرت زياد فهميدم، مردمي افتاده و در عين حال، نهايت متفرعن بودند. نويسنده مکرّر در آن‏جا بعد از سفر اوّل عبور و مرور کرد. مردمانش شيعي و ليکن از مراتب عرفان دورند. مخصوصاً ياد دارم شبي در يکي از تکاياي آن شهر که اجتماعي براي سوگواري ايام عاشورا برپا بود، از تمام طبقات و افراد اهالي شهر، از علما و تجار همه جمع بودند. شخصي بود درويش محمدعلي نام، پاي منبر ايستاد و يک بحر طويله‏اي خواند که در هيچ طويله‏اي وجود نداشت. با آن‏که آن بحر طويل مربوط به مصيبت سيدالشهداء و هيچ‏کدام از ائمه طاهرين نبود، به قدري از عالم و جاهل و وضيع و شريف و عالي و داني گريه کردند که چندين نفر غش کردند. من نفهميدم اثر در کلام و صوت درويش بود، يا آن‏که از جهت روح صداقت و علاقه‏اي بود که آن مردم به مقام سيدالشهداء داشتند. مردم آن‏جا به قشريات بيشتر مايل هستند تا به مراتب عرفان، و اين نکته را نويسنده در بسياري از شهرها تجربه کرده، که در شهرهايي که بزرگان از عرفا در آن شهر وجود پيدا کرده‏اند نوعاً مردم آن‏جا از عرفان دور هستند.

حرکت از نيشابور

قريب دو ساعت به ظهر، از نيشابور حرکت کرده، چهار فرسخي به قدم‏گاه رسيديم. در اين‏جا براي تمايل زوارها و مسافرين، شوفر توقف کرده که صرف نهار هم در ضمن بشود. قدم‏گاه جاي بسيار خوبي است. اين محل در زمان صفويه، از عهد شاه عباس کبير، اين آباداني را از جهت بنا و صفا به خود گرفته است. کاج‏هايي که در آن زمان کشته، بعضي از آنها هنوز هست. بناي زيبا و گنبد متوسط کاشي دارد.

وجه تسميه اين محل به قدم‏گاه براي اين است که سنگي در آن‏جا نصب کرده و دو صورت نقش جاي کف پا در آن نقش است. گويند که اين جاي قدم حضرت رضا (ع) است. ولي اصلي از براي اين حرف نيست بلکه خلاف واقع است…

تا ساعت سه بعدازظهر در آن‏جا توقف کرده، صرف نهار شده، از براي مشهد حرکت نموديم. يک ساعت به غروب بود. ماشين را نگاه داشت. گفت: اين‏جا گنبدنما است و بايد جايزه داد. مسافرين را پياده کرده، از هرکس مبلغي گرفت.

اين محل تپه‏اي است که منظره شهر مشهد و گنبد طلاي حضرت رضا عليه السلام ظاهر مي‏شود، و طرفين آن هم قبرستان است.

 جاده طرق و خطرات او

بعضي از اعيان و اشراف و حکام و فرمانداراني که در زمان حيات خود خدمتي به آستان قدسي حضرت رضاعليه السلام نموده‏اند در اين قبرستان مدفون مي‏باشند، و عقيده شيعه هم هست که هرکس در سفر اوّل که به زيارت حضرت رضا عليه السلام مي‏رود، در اوّل مرتبه که چشمش بر گنبد آن حضرت و يا به قبر مطهر مي‏افتد، اگر سه حاجت در نظر آورد و از خداوند توسط آن بزرگوار بخواهد، آن سه حاجت برآورده مي‏شود؛ از اين روي در اين محل توقف کرده و به آداب و مراسم مذهبي و تعظيم و تکريم مي‏پردازند.

از آن‏جا تا مشهد سه فرسخ راه است. اين راه بسيار سخت بود. تمام آن در کوه و به طرق معروف است، که طرق دهي است در همان نزديکي، خربزه‏هاي او معروف است، ولي به قدر سختي و خطرات اين راه معروف نيست. در هر روز، اين راه تلفات داشته. يکي از راه‏هاي مشهور خطرناک در تمام نقاط ايران است، ولي به تازگي در تغييرات او کوشيده شده و خطرات سابق مرتفع گرديد.

پس از نجات از خطرات اين راه، در زمين مسطح واقع شده، به تدريج در خود حالت خوشي مي‏ديدم، تا آن‏که وارد در شهر مشهد مقدس شديم.

معلوم است کسي که نقطه منظور خود را که از ابتداي سفر در نظر داشته، الحال با آن خطرات راه، به مقصود رسيده، چه حالتي در عوالم روحي دارد!

ورود به مشهد

در روز بيستم ذيقعده ۱۳۴۵ وارد مشهد مقدّس شدم. يکي از زيارت‏نامه‏خوان‏ها، در همان حين ورود که رسم دارند بر سر راه زوّار مي‏آيند، حاضر بود، ما را در يک منزلي که نزديک نقارخانه حضرت بود وارد کرد. اين منزل به طرز منزل‏هاي قديم و کثيف بود. اثاثيه خود را گذارده، به طور مرسوم حمام رفته، غسل کرده، عازم زيارت شديم… چند روزي که در مشهد به حال خود مشغول بودم، رفقاي اصفهاني من اصرار کرده منبر بروم. من نيز قبول کردم. دو سه شبي که در زير ايوان مقصوره مسجد گوهرشاد منبر رفتم جمعيتي زياد جمع شد؛ چون اين‏گونه سبک گويايي را که بي‏پرده سخن گفته شود نديده بودند. از اين جهت هياهوي زيادي انداخته شد، و يک شب، شب‏نامه‏هاي خارج از نزاکت در مسجد انداختند، معلوم شد از طرف روضه‏خوان‏ها بوده است. از اين روي من خواستم منبر رفتن را ترک نمايم، ولي اعراض من مردم را عصباني کرده، با يک حرارت زيادي قرب هزار نفر جمعيت در حرم ريخته و مرا از براي منبر رفتن بردند.

در آن شب، صحن مسجد تماماً از جمعيت فرو گرفته، باران هم شروع به باريدن کرد. جاذبه کلام و تازگي وضع سخن، اين جمعيت را يک ساعت در باران نگاه داشت، گويا مردم در ميان آب نشسته بودند. صحن مسجد را آب فرا گرفت. و اين يکي از تاريخي‏هاي سخن بود، که در چنين وقتي، مستمع و گوينده هردو از پيش‏آمد عصباني شده، به حدّي که متوجّه اين باران و خرابي‏هاي لباس‏هاي خود نباشند.

من خودم مي‏دانستم که اين مردم با اين استقامت، حقيقتي را دارا نيستند، و اين حرف‏ها براي آنها مثمر ثمر نخواهد بود. اين باران را هم مردم کرامت گرفته بودند؛ از اين جهت پس از فرود آمدن از منبر، همان اعمالي را که با ضريح حضرت رضا عليه السلام معمول مي‏داشتند با من معمول داشتند.

مدارس مشهد که از مدارس قديمه بود تماماً از طلاب علوم دينيه پر بود. اگرچه همه صورت صرف، و مقصود، تحصيل نبود، ولي تمامي اين طلاب در آن شب که قرب دو هزار بودند، در اطراف من جمع بودند، نگذاشتند که من در منزل زواري بروم. مرا در مدرسه ميرزا جعفر که در گوشه صحن واقع است بردند. اطاق فوق سردرب را که به منزله سرپوشيده بزرگي بود به من واگذار کردند، و شب و روز چند نفري از براي خدمت مهيا بودند، و از طرف تجار مشهد و کسبه بناي ديدن گزاردند، و در ضمن، صحبت از ماندن من در مشهد مقدس فراهم آمد، و دعوتي از طرف کسبه فراهم شد، و تقاضاي ماندن نمودند، ولي رفقاي اصفهاني من قبول نمي‏کردند، و تصوّر پيش آمد خطراتي از براي من مي‏نمودند.

تا آن‏که در بيستم ذيحجه عازم اصفهان شدم، ولي از طرف اصناف مشهد و تجّار به کلي ممانعت حاصل شد، و بيش از دو سه هزار نفر جمعيت، در صحن اجتماع کردند و مانع از حرکت شدند. اوّل ايام محرم هزار و سيصد و چهل و پنج شد. از طرف اصناف متعدد، مجالس مخصوص موعظه و حديث برپا مي‏شد. ولي يک مجلس مهمّي بود در سراي علي‏خان که تمام طبقات اصناف در آن شرکت داشتند، و من در آن‏جا فقط از اتحاد اسلام حرف مي‏زدم. به طوري حرف مؤثر شد که در روز هشتم محرّم، اهل سنت در آن مجلس در تشکيل سوگواري حاضر شدند، و جناب قنسولگري افغانستان، هدايت‏اللّه خان که نهايت مايل بود به اتحاد مسلمين، در روز مذکور حاضر شده و بر منبر ايستاده در جلوي نويسنده، و نطقي مفصل راجع به اتحاد اسلامي بيان نمود. سپس من از او اظهار تشکر نمودم. و اين اوّل مجلس تاريخي بود که در اثر نطق و سخن، دو ملت همسايه که سال‏ها با يکديگر آن جنگ‏هاي [را] خونين نمودند، الحال در يک مجلس، هردو، برادروار نشستند و از يکديگر تفقدات و مهرباني‏ها حاصل نمودند.

جرائد مشهد اين مجلس تاريخي را يادداشت کردند، و سپس عکس از من و جناب قنسولگري گرفته شد، و البته اگر مسلمين دنيا سعادت خود را خواهانند، چاره‏اي جز اين ندارند که دست برادري با يکديگر داده، و امورات موضوعه که از طرفين برحسب سياست هر قرني، به دسيسه‏هاي سياست‏مداران در دماغ هردو به اسم مذهب جايگزين شده، همه را ريشه‏کن نمايند، ودر اصول ديني يک دست قوي شده که بتوانند دشمنان اصول را دفع نمايند.

  شيخ مهدي خالصي

از کساني که جديّت در اين مرام داشتند شيخ محمد خالصي فرزند مرحوم شيخ مهدي خالصي بود. شيخ مهدي از علماي بزرگ و مراجع تقليد عراق عرب بود که در قضاياي ابتداي نصب فيصل پادشاه عراق، از طرف انگليس‏ها تبعيد شده بود، و سپس با اجازه به ايران آمده، و از طرف رياست عظمي وزارت جنگ استقبال شايان در هر شهري از ايشان به عمل آمد، و در مشهد سکونت اختيار فرمود.

بعضي از رجال رياست‏مدار در لباس روحاني مشهد با او مخالفت نموده، او را در انظار موهون ساختند، ولي بعد از يک سال اين نکته را مردم حس کرده، دومرتبه از روي خلوص به ساحت قدس او گرويدند، و در ماه مبارک رمضان چهل و چهار، قرب سي هزار جمعيت در مسجد گوهرشاد در روز سيزدهم ماه صيام در عقبش براي نماز صف کشيدند. ناگهان در ميان دو نماز، درد دل بر او رخ داد و به منزل رفته، در همان شب به جوار رحمت حق پيوست. بعضي را گمان اين بود که به توسط خادم او مسمومش کردند. و از اشخاصي که با او در کمال ضدّيت بود شيخ محمد آقازاده بود.

شيخ محمد پسر خالصي هم بعد از پدر در مشهد مانده بود، و در کمال عسرت زندگاني مي‏کرد. مشاراليه از فضلاي نامي مي‏باشد که چندين کتاب مفيد مرقوم داشته و کراراً به طبع رسيده است، ولي به واسطه طبع عربيت که در او بود قدري از وظايف شخصي خود راجع به دولت ايرن قدم بيرون نهاد، ليکن دولت به واسطه حسن سابقه پدر، او را مورد عفو قرار داده، و در تويسرکان در تحت نظريات، الحال به دعاگويي ذات ملوکانه اشتغال دارد!

قضيه منزل دکتر حسن خان

قضيه منزل دکتر حسن خان در شب نهم محرم واقع شد، و آن قضيه از قراري است که مرقوم مي‏افتد. در منزل دکتر حسن خان چنانچه مرسوم بود در منازل اعياني، به هر نيّتي که بود در آن ايام مجالسي به نام سوگواري و موعظه تشکيل مي‏يافت. از اين روي دکتر حسن خان که يکي از آقازادگان و علمازاده‏هاي درجه اوّل شهر مشهد بود و در سلک متجدّدين درآمده، و خود از دکترهاي درجه اوّل نامي بود، براي آن‏که مبادا مردم او را مورد لعن قرار دهند مجلس به نام سوگواري تشکيل داده بود. بعضي مي‏گفتند که اين مجلس را هم در هر سال پدر او حاج ملاعباسعلي معروف به فاضل – که حقيقتاً فاضل و از حکماي بزرگ و فقهاي عالي‏مقدار بود و مجلس تدريس و علم حکمت و فقه به وجود او در مشهد خاتمه پيدا کرد – تشکيل مي‏داد، و حاجي فاضل هم در همان سال وفات يافته بود، و مردم مشهد، خصوص فضلا، از شدت علاقه به آن مرحوم، در آن مجلس به يادگاري او بي‏حد اجتماع مي‏کردند. روز مذکور، در ضمن حرف‏هاي خود، به تدريج سخن من در قاعده لاضرر و لاضرار در اسلام بود، و در فلسفه اين‏که اسلام در چه موردي ضرر مالي و جاني را تجويز کرده. دامنه اين سخن رسيد بدان جا که با تمام دلايل شرعيه، از کتاب و سنت و عقل و اجماع، زخم بر سر و بر بدن را اسلام به نام سوگواري حسين بن علي تجويز نکرده، بلکه بيشتر از اين مرسومات – ولو به طور ساده هم باشد – از حدود قانون اسلامي خارج شده، و علماي ديني بايد برعهده بگيرند که اين کار را اصلاح کنند، و اين مقام مقدّس مذهبي را از آلايش‏ها پاک نمايند، و در اطراف اين موضوع يک ساعتي صحبت نمودم. در آن مجلس از تمام طبقات شهر مشهد، اداري و تجارتي و صنف پيشه‏وران و کليه علماي مشهد، با قرب پانصد نفر از طلاب علوم دينيه حاضر بودند. پس از فرود آمدن از منبر، آقاي حاجي شيخ محمدحسن برسي که يک نفر از مجتهدين درجه اوّل مشهد بودند، و مرجع احکام و فتواي ديني، و ملجأ خاص و عام به شمار مي‏رفتند، و مجلس قضاوت او مشهور و معروف، و در مسجد گوهرشاد نماز جماعت به جاي مي‏آوردند، و در مدارس علوم ديني، فقه و اصول تدريس مي‏فرمودند، در آن مجلس حاضر [بودند] برخاستند در جلو آمده و فرياد زدند: به اسم اسلام، اين شخص اسلام را ريشه‏کن خواهد نمود، و بر قاطبه مسلمين حرام است گوش دادن به حرف‏هاي او.

در همان حال صداي جوش و خروش تمام طلاب حاضر بلند شد که بهتر آن است که حضرت حجةالاسلام برسي راجع به اين سيد مخرّب دين، حکمي مرقوم دارند تا آن‏که مسلمين تکليف خود را بدانند. فرمودند: من حکم به کفر و حرمت شنيدن حرف‏هاي او مي‏نمايم. در اين حال يک مرتبه، از طبقات دانايان و بسياري از تجار و کسبه، فرياد برآوردند که باز هم آخوندبازي شروع شد! در اين حال قنسولگري افغان هم با رئيس نظميه مشهد رسيدند، و شايد اگر اين دو نفر در چنين وقتي نرسيده بودند از براي من خطر بزرگي رخ مي‏داد و جان در بردن کار مشکلي بود.

ولي من در جواب گفتم: حضرت حجة الاسلام صحيح مي‏فرمايند. به قانون اسلامي که ايشان دارند من مسلم کافر هستم.

و از تصادفات آن‏که شب‏ها در مدرسه ميرزا جعفر هم مجلس بسيار مهمي تشکيل داده شده بود، که در آن‏جا هم در شب بيش از پنج هزار مستمع اجتماع مي‏نمود. من وقتي از منزل دکتر حسن خان بيرون آمدم، جمعيت زيادي به دنبال من آمدند، و همه يک زبان اظهار همراهي و دوستي نمودند، ولي من کلمات آنها را مورد اثر در خود قرار ندادم، و در جواب گفتم: من از منبر رفتن در شهر مشهد مقصودي نداشتم. تجّار و اصناف شما مرا از رفتن به وطن خود منع کردند، و الحال رسم مهمان‏نوازي به جاي مي‏آورند. اين حرف بيشتر حالت رقّتي در مردم ايجاد کرد، و من خود را از دست مردم نجات داده، به بهانه حرم و زيارت، خود را در تحت بقعه سلطان اولياء عليه السلام رسانيدم. مستمعين مدرسه ميرزا جعفر چون انتظار کشيده و از وقت گذشت، فرياد هياهو و لعن به شيخ برسي را آشکار کردند، و به [حال] اجتماع، در حرم آمده، و با آن‏که عاشورا و اوضاع صحن و حرم منقلب بود، در ميان آن غوغا مرا از حرم بيرون آورده و براي مدرسه بردند.

قوام الاطباء که يکي از سادات غيور و هم فقيه و هم طبيب [بود] و در فنّ طبابت کتاب‏هاي نوشته و در ادبيات نيز صاحب تأليفات مي‏باشد، نطق مفصلي در جلوي منبر نمود. ماحصل آن‏که از اين مجلس يک نفر پيام ما را به شيخ برسي برساند که سخنان سيد محمد علي اصفهاني اسلام را به باد نداده، بلکه برطبق حقايق قرآني، از روزي که وارد اين شهر شده، عموم مسلمانان را به حقايق ديني آشنا نموده، و روح ديانت و علاقه‏مندي را در بسياري از اشخاص که ديانت را امر موهوم مي‏دانستند دميده، و نواي او دل‏هاي آرزومندان جمال حقيقت را فريفته کرده، البته مثل جناب شما بايد چنين شخصي را تکفير نماييد؛ زيراکه شما به اسم دين هرچه خواستيد تاکنون کرديد، و هر روزي ما را اسباب دست خود قرار داديد، و ملتي را فداي آمال … خويشتن کرديد. از هر طرف باد آمد باد داديد، و پرده‏هاي تودرتو در مقابل افکار و ديده بينايي مردم کشيديد. عن‏قريب هم از اين حرکات، هم خود را و همي اين مردم را به خطرات بزرگ دچار خواهيد کرد، و قدر دين ندانستيد، دين را مغازه قرار داديد و شريعت را سرمايه. منتظر دست غيبي باشيد که عن قريب برسينه شما خواهد زد، و صاحب شريعت از شما انتقام خواهد کشيد، به طوري که آثار شما از جهان محو، و جز نام ننگيني باقي نخواهد بود، و اين نواها که از سينه اين مبلّغ ديني بيرون مي‏آيد نواي غيبي است، و اين چراغ روشني را که به دست ربوبي در اين شهر روشن شده به تفوهاي هوس خاموش نتوان کرد…

سپس از منبر فرود آمده و مردم عموماً زنده باد از براي او گفتند. ولي معلوم است گرچه اين اظهار علاقه مردم براي من فايده داشت، و از چنگال تکفير و خطرات او نجات داد، ولي در باطن، اين شيخ و هواخواهان او کدورتي از من حاصل نمودند، و از پي وقت مي‏گشتند. و از جمله کساني که در اين قضيه برخورد به او کرده بود آية الله زاده خراساني، حاجي ميرزا محمد معروف به آقازاده بود.

اين شخص رئيس بر تمام ايالت و ملک خراسان و نافذالحکم بود، به طوري که عزل و نصب حکومت مي‏نمود؛ زيراکه پدر او آخوند مولي محمد کاظم خراساني که تأسيس مشروطيت نمود حقّي بزرگي بر تمام مشروطه‏خواهان پيدا نمود؛ از اين روي آقازاده او را محترم داشته، و از زماني که از نجف به مشهد آمده تقريباً دو سه کرور ثروت به دست آورده، و تمام امورات روحاني مشهد هم در دست قدرت او بود، و شيخ حسن [برسي] را آقاي آقازاده از براي قضاوت معين فرموده بودند، و احکامات صادره از محضر ايشان به محضر آقاي آقازاده مي‏رفت، سپس امضا مي‏نمودند.

آقاي آقازاده به قدري مقتدر بود که در مقابل او کسي عرض اندام نمي‏توانست بنمايد. و به فرموده يذلّ من‏يشاء در عاقبت به واسطه سوء سياستي که از او صادر شد تحت ‏الحفظ به تهران آمدند، و در همان‏جا در سال ۱۳۵۷ قمري و ۱۳۱۶ خورشيدي وفات نمود. ولي با آن‏همه قدرت، آقاي آقازاده صلاح خود را در آن نديد که بي ميلي خود را آشکار کند، ولي در باطن او هم از پي وقت مي‏گشت که يک مرتبه مرا از ريشه بکند. و در ضمن، حرف‏هاي من چون به شخص ايشان هم برخورد کرده بود، ولو آن‏که يک کليّاتي را من بيشتر راجع به مذمّت عالم بي‏عمل و علماي سوء بيشتر نمي‏گفتم، ولي چون شخص ايشان کثرت شهرت داشتند، خود مردم آن کليات را برحسب اغراض شخصي، تطبيق با آقاي آقازاده مي‏کردند، و حرف‏هايي که در دل‏ها راجع به ايشان مانده شده و قدرت گفتن نداشتند به نام من بهانه به دست آورده، مي‏گفتند؛ از اين جهت هم باطناً نهايت از من عصباني بود، و در صورت ظاهر هم در مجالس و محافل تعريف و تمجيد مي‏نمود. تا آن‏که در بيست و پنجم شهر محرم شد. اعلي حضرت شهنشاهي تصميم زيارت ارض اقدس گرفته، و در همان روز وارد در شهر مشهد شدند، و کمال احترام آستان قدس را برحسب رسوم منظور داشته، پس از ورود در حرم فرمودند: هريک از شاهان گذشته گوهري تقديم اين آستان نمودند، من همّت خود را تقديم مي‏نمايم. الحق اين حرف ملکوتي بود و مصداق خود را ظاهر ساخت. پس از روز ورود اعلي حضرت، چند نفر از علما بنا شد شرفياب حضور شوند. از جمله شخص آقازاده بود. در آن مجلس به حکومت وقت، اشاره از حال نويسنده کرده بودند که اين سيد سر فتنه دارد. ناچار از طرف حکومت، منبر مرا توقيف نموده و در مدرسه ميرزا جعفر انزوا اختيار نمودم.

قضيه مشهد و توقف در مدرسه ميرزا جعفر

مدّت پانزده روز، من در اين مدرسه روزگاري به طور ذيل به سر بردم. وقتي دشمنان من آن‏چه بايد بکنند کردند، شب از تکيه تهراني‏ها به قوه نظامي خواستند مرا تبعيد نمايند. مردم مشهد که در آن تکيه، قرب پنج شش هزار نفر براي شنيدن سخن حاضر بودند از زن و مرد، چون حال را چنين ديدند و مي‏دانستند من بي‏تقصير هستم و اين فتنه از طرف آقازاده و اتباع او برخاسته شده، کاملاً درصدد حمايت برآمدند و با مأمورين از جهت تبعيد کردن من طرف شده، مرا ابتدا وارد منزل حاج محمدحسن صرّاف نمودند، و از آن‏جا به اجتماع وارد صحن مطهر نمودند، و در صحن شايد در آن شب ده هزار جمعيت – به واسطه آن‏که اين خبر به محلات شهر رسيده بود – اجتماع نمودند، و از آن‏جا به مدرسه مذکوره درآوردند.

من خود مردم را قسم داده و از اطراف خود پراکنده نمودم. طلاب مدرسه هم چون تابع آقازاده بودند ابواب مراوده را بر من بسته، اگر هم کسي از مردم شهر مي خواست به ديدن من بيايد، از دم در، شيخ حسن خادم را سپرده بودند راه ندهد.

اين همان طلابي بودند که در يک ماه قبل، آن پذيرايي‏ها را از من نمودند. الحال به واسطه آن‏که دنياي موهوم خود را در طرف ميل آقازاده ديده‏اند، به طوري عداوت مي‏ورزند که بُعدي ندارد شبانه مرا بکشند. راه آذوقه بر من مسدود شد. دربان‏هاي حضرتي هم برحسب ميل آقازاده مهيّا هستند که من از مدرسه بيرون آمده، از بست بيرون بروم، مرا تسليم کنند؛ چون نمي‏توانستند از صحن و اطراف آن که در انظار عموم، بست محفوظ رضوي است آشکارا بيرون ببرند.

دو سه روزي در اطاق فوقاني مانده، نوکري داشتم محمد علي نام، اهل اصفهان بود. براي من غذا مي‏گرفت و شب مواظب من بود. دو سه روزي به قناعت گذرانيدم. بعداً محمدعلي را هم نگذاشتند با من رفت و آمد نمايد، و راه آذوقه بر من مسدود گرديد. قدري نان خشک ذخيره کرده بودم. دو سه روزي به آن نان‏هاي خشک قناعت نمودم. ديگر راه به جايي نبردم. يک شب را در نظر دارم با برگ درخت توت گذران کردم، و با احدي اظهار نکردم.

بيرون آمدن از مدرسه و آزاد شدن

آن شب حالتي به من رخ داده بود که مرگ را بر اين حيات ننگين، که به جبران حقيقت‏گويي بدين‏گونه فشار گرفتار شده بودم ترجيح مي‏دادم، ولي در عين حال هم يک عوالم کيفيتي بر من مفتوح شده بود که حالت انقطاع از خلق و توجه به مقام مبدأالمبادي پيش آمده بود. همان حالات روحي بود که در روز آتيه، از طرف فرماندار، به نظميه ابلاغ بي‏تقصيري و فرمان آزادي داده شد. آن حکم را آوردند در مدرسه به من ابلاغ کردند، اگرچه مرا خيال راحت نمي‏گذاشت که شايد اين تدبيري است که من از صحن و بست بيرون بروم، ولي چون شب گذشته خود را در نظر مي‏آوردم تصميم گرفته، بيرون رفتم، ولي اين قدر اطمينان داشتم که در عالم وجود و به قانون مکافات، بي‏تقصير را مکافاتي نيست، و مصيبت وارده [را] هم از جهت تقرّب و بندگي خدا نمي‏دانستم و فريب کلمه <البلاء للولاء> را در اين‏جا به خود راه ندادم، و عُجبي در خود ايجاد نکردم. چون به ميزان <الانسان علي نفسه بصيرة> مي‏دانستم من قابل اين مقام نيستم، ولي اطمينان هم داشتم که شقي و تقصيرکار هم نمي‏باشم که مکافاتي به من متوجه شود؛ از اين روي قلبم قوّت داشت.

اوّل در حرم رفتم، در صورتي که نهايت حالت ضعف از گرسنگي بر من رخ داده بود. وقتي نوکر من در صحن به من چشم گشود، حالت رقّتي بر او رخ داد. همين قدر دستور دادم قدري فرني يا شيربرنج و يا شير براي من مهيا سازد که وقتي از حرم بيرون مي‏آيم موجود باشد. مردم وقتي مرا در حرم ديدند فريادهاي صلوات برآوردند و شکرگذاري مي‏کردند و دست مرا مي‏بوسيدند، ولي خبر از ضعف و گرسنگي من نداشتند. وقتي از کفشداري بيرون آمدم ظرف شيري [را که] همان‏جا با شکر موجود کرده بود نوشيدم. در اين هنگام ديدم يکي از ملازمان آقازاده کاغذي آورد. چون گشودم ديدم آقاي آقازاده اظهار ملاطفت فرموده که من از اين پيش‏آمد نهايت متأثرم و چندين روز است که ايالت عظمي را هر روز ملاقات کرده، تا اين‏که آزادي شما را فرمان گرفته و از طرف نظميه به شما ابلاغ گرديد، و اينک براي اطمينان شما من خود دستخطي فرستادم که از براي شما کمال اطمينان است…

حاج محمود هراتي

طول مدّت در مدرسه ميرزا جعفر به اين کيفيت که در واقع محبسي فوق‏العاده سخت بود، از براي من مدّت پانزده روز شد، ولي بعداً عده‏اي از تجار و کسبه نگذاشتند من در مدرسه توقف نمايم. منزلي را در ابتداي محلّه گنبد خشتي ترتيب داده، در آن‏جا سکونت اختيار نمودم. در ايام سفر هم از طرف حاج محمود هراتي که يک نفر از تجار محترم مشهد [بود] و بعداً هم پس از هدايت الله خان قنسولگري افغانسان به او تفويض شد، مجلس بسيار باشکوه از براي خطابه تشکيل داده، اين مجلس باشکوهي بود که در مشهد نظير آن ديده نشده بود، و هم‏چنين از طرف عموم هراتي‏ها در محلّه خود در تکيه مخصوص مجلسي نظير اين مجلس تشکيل داده شد.

حاجي محمود مردي بلندطبع، معارف دوست و عالي همت بود. در عموم هراتيان نظيرش ديده نمي‏شد. در حدود ۱۳۱۲ شمسي از اتومبيل پرت شده وفات نمود.

ماه صفر که گذشت توپ صلح ميان روضه‏خوان‏ها و وعاظ مشهد انداخته شد، و کدورت‏هايي که در اين طبقه به واسطه امر موهومي رخ مي‏داد برچيده گرديد. من هم بدون آن‏که مردم ملتفت شوند، مدّتي را در ييلاقات مشهد رفته، و سپس بازگشت کرده، حرکت به طرف اصفهان نمودم. اثاثيه خود را به استاد حجي اصفهاني که در آن‏جا مقيم بوده داده که در گاراج نو به اتومبيل بسته و همراه او بيايد تا گردنه طرق. جمعيتي هم از تجار و کسبه پي برده بودند، تا همان‏جا به مشايعت آمدند.

 بازگشت به اصفهان

سوار شدم. نيشابور که آمدم ديدم از اثاثيه هيچ نيست. به گمان آن‏که باز شده در راه افتاده، بعداً معلوم شد که اظهار ارادت استاد حاجي براي همين بود که اثاثيه را مفقود نمايد. دو سه نفر ترک همسفر ما بودند از اهل تبريز. خيلي به ما بد گذشت. من ترکي نمي‏دانستم، آنها زبان آدميّت. تهران از يکديگر جدا شديم.

وقتي به اصفهان وارد شدم استقبال شاياني از مردم اصفهان ديدم. به حدّي که مردم چهارسو تا انوشيروان استقبال آمده، و ساير افراد مردم نيز با مراکب مختلفه آمده بودند. در مدرسه صدر دومرتبه وارد شدم. ديد و بازديد را در مدرسه قرار دادم؛ براي آن‏که جمعيت زياد بود، ولي قصدي در مردم جز تماشا و براي صداي قضاياي خراسان نفهميدم. در اصفهان توقف کردم تا آن‏که ماه رمضان رسيد. برحسب معمول که رونق بازار مساجد مي‏شد، از براي مسجد حکيم از طرف آقاي حاجي ميرزا هاشم کلباسي دعوت براي منبر رفتن شد.

مسجد حکيم

مسجد حکيم در عهد شاه سليمان و شاه عباس دوم ساخته شده. حکيم داود هندي اين مسجد را بنا کرده، ولي ابتدا در اين محل مسجدي بود که اين مسجد حاليه در وسط او واقع شده، و بناي اوّل او که الحال آثار سردرب او آثارش هويدا است در عصر ديالمه به امر صاحب بن عباد ساخته شده است و معروف به مسجد جوجير بود. بعد از انهدام، حکيم داود هندي او را بدين صورت ساخته که يکي از بناهاي زيباي محکم عهد صفويه و يادگار معماري‏هاي آن عصر است.

مرحوم حاجي کلباسي در عهد فتحعلي شاه در اين مسجد نماز جماعت مي‏خوانده. الحال هم اولاد او برحسب وراثت، او را رها نکرده‏اند و هنوز باقي است.

حاج ميرزا هاشم کلباسي – امام جماعت مسجد حکيم که از بنده دعوت نمود – شخصي است افتاده و سليم‏النفس، و چون همين موضوع سرمايه امام جماعت بودن و سبب اقبال مردم است، از اين روي مردم را به نماز ايشان در ماه مبارک رغبتي تمام بود، و از طرفي هم به واسطه انتساب او به مرحوم کلباسي بزرگ، مزيد بر ارادت مردم بود؛ چه آن‏که ايشان سبط آقا مهدي پسر حاجي مي‏باشند.

چون در ماه مبارک مذکور بناي منبر رفتن در مسجد حکيم شد، تدريجاً سخن به رشته موقوفات رسيد. در اين‏جا بعضي از دشمنان، تطبيق با وقف‏خورهاي اصفهان نمودند. اگرچه اين قضيه در اصفهان معمول بسياري از علما و ائمه جماعت بوده و هست، که هريک به قدر سهم خود ارتزاق از موقوفات مي‏نمايد، ولي موضوع حرف من تطبيق با افراد کامله موقوفه‏خورها واقع شد. از جمله سيّد العراقين بود که موقوفات مرحوم ملک ‏التجار هم در دست ايشان قرار گرفته بود؛ لذا چنان صورت را نشان دادند که من در صحبت‏هاي خود فقط همين موضوع را منظور دارم.

در اين‏جا هم تدريجاً اسباب همهمه فراهم شد، و از طرف شخص ايشان جمعي از رعيت‏هاي دهاتي را که براي فرار از زحمت، به لباس طلبه و اهل علم درآمده بودند، هريک را جزئي مبلغي رسانيده و در مقابل من وادار کردند. و از طرفي هم ذهن مرحوم فشارکي را درباره من خراب کرده بودند که مبارکي دشمن اهل علم و علماء و ديانت است؛ و چون آن مرحوم هم روح صداقتي داشت، و از همين جهت احکامات ايشان تناقضات بسيار پيدا مي‏کرد، حکمي مرقوم داشتند که هرکس راجع به آقاي سيّد العراقين اظهارات توهين‏آميز بدارد در حدّ کفر و محکوم به نجاست است.

اگرچه اسم مرا در اين حکم نبرده بودند، ولي مطلب در شهر به قدري صدا کرده بود که همه کس اين حکم را با من تطبيق مي‏کرد. صورت حکم را مطبوعاً در شهر اعلام کردند، وليکن چند جهت داشت که ديگر اين‏گونه حکم‏ها در جامعه اثري نداشت؛ اوّلاً: صدق سخن‏هاي من، که پرده را از روي کار وقتي برمي‏داشت همه مي‏دانستند حق به طرف من است. دويم: عمل اشخاصي که خود را به لباس روحانيت درآورده ولي عمل و کردار آنها موجبات تنفر مردم را فراهم آورده، و ديگر آن‏که تبليغاتي هم از اطراف در گوش مردم رفته بود که مانع ترقيات روحيّات و ماديات ملّت، اين طبقه مي‏باشند. به واسطه اين جهات، و يکي ديگر هم نفاق داخلي در ميان خودشان، مانع از تأثيرات احکام ايشان در ميان جامعه بود؛ لذا اين حکم راجع به من فايده نبخشيد، بلکه نتيجه به عکس بود و توجّه مردم بيشتر گرديد. امّا در باطن، دشمني محکمي را از يک عده براي من ايجاد مي‏نمود که به موقع خود صدماتي از براي من ايجاد کرد. پس از آن‏که از اين راه فايده حاصل نشد، يک پولي از طرف ايشان براي ائمه نماز جماعت فرستادند. آنها هم يا به دستور يا به ميزان الانسان عبيدالاحسان در شب‏هاي قدر که مرسوم بود احياء در مساجد، و هريک از ائمه مساجد هم يک سال آرزو مي‏کشيد که به اين دو سه شب رسيده، بازار خود را با رونق ببيند، فقط دعاي خود را به نفرين درباره من خاتمه دادند، و در همه مساجد، دعاي پيشنماز خود را در وقت قرآن بر سر گذاردن آمين مي‏گفتند، و آن دعا اين بود که: خدايا ريشه اين سيد مخرّب دين و ضايع‏کننده علما را بکن. مريدان هم برحسب همان عادت که در روضه‏ها اسم تير مي‏شنودند به پيشاني مي‏زدند، و بدون تصوّر آن‏که اين تير از کمان کي بود و به کجا رسيده، فرياد مي‏زدند، به همين عادت، وقتي يکي دعا مي‏گفت، بدون تصوّر موضوع دعا، آمين مي‏گفتند. ولي غافل از آن‏که من ريشه نداشتم؛ زيراکه هروقت مي‏خواستم از شهر بيرون بروم کفش خود را بر پا کرده، مي‏رفتم، و ريشه من به جايي بند نبود، و کسي که ريشه ندارد ريشه کندن او موضوع ندارد. ريشه آن‏کس بايد کنده شود که در جاي خود نشسته، ريشه در اطراف شهر دوانيده، و از هر طرفي آن ريشه‏ها يک ده شش دانگي وقف از براي او سبز کرده است.

بالجمله، اين ماه مبارک هم در اصفهان به اين کشمکش‏ها که خودم نمي‏دانستم روي چه اصلي پيش مي‏آيد، جز آن‏که شايد حرارت دماغ و يا حسّ مذهبي و يا نوع‏پروري بود و يا هوس [طي شد] تا آن‏که باز در ماه ذيقعده ۱۳۴۶ به طرف مشهد حرکت نمودم و اصفهان را تا حدي وداع گفتم.

 دومين مسافرت به مشهد

مسافرت دوم به طرف مشهد به خوبي انجام گرفت، ولي پس از ورود به مشهد مقدس، کاغذهايي از براي آقاي حاجي آقا حسين قمي نوشته بودند، بدين مضمون که از منبر رفتن من مخالفت نمايد؛ زيراکه شخص ايشان در مشهد از روحانيون درجه اوّل بود که عموم مردم شيعه در خدمت او ارادتي داشتند، و در سفر اوّل هم با من سر لطف و محبّت داشت.

آقاي حاج آقا حسين قمي عالم عامل و کامل متقي، از مجتهدين درجه اوّل است. در سامرا مدّتي در خدمت مرحوم ميرزا محمدّتقي شيرازي و مرحوم ميرزاي بزرگ در تحصيل علوم دينيه اشتغال داشته است، و در زهد و تقوا و آثار حقيقت، در عراق عرب و عجم اشتهار دارد، و جمعي ربقه تقليد ايشان را به گردن افکنده‏اند. سه سفر به حج بيت‏اللّه مشرّف گرديده، و الحال در کربلاي معلّي ساکن، و به اشتغال افادات و افاضات روزگار مي‏گذرانند. نويسنده در تعبّد به ديانت و تقوا کمتر نظيرش [را] ديده، الحال قرب هشتاد سال از مراحل زندگاني را طي فرموده.

بالجمله، چون معظم اليه کاغذهاي دشمنان اصفهاني را خوانده، از آن‏جايي که شخص ايشان در امورات نهايت طريق احتياط را مراعات مي‏فرمايند، هميشه در اشخاص در چنين موارد متوقف مي‏شدند؛ از اين روي مراوده خود را با من قطع فرموده، ولي به سکوت گذرانيدند، تا ببينند از طرف من چه معلوم مي‏شود. تا آن‏که در شب‏هاي ماه ذيحجه در مسجد گوهرشاد به موعظه مشغول بودم. پس از چند شبي که گذشت، يک روز در محضر آقاي حاجي آقا حسين مرا طلبيدند. وقتي رفتم ديدم جمعي از طلاب، نوشته‏هايي در دست دارند و در مقابل آقا گذارده. وقتي من نشستم زبان اعتراض باز شد. معلوم شد که حرف‏هاي مرا نوشته بودند و در خدمت ايشان برده [تا] حکم کفري صادر نمايند و دوازده ايراد گرفته بودند. يک يک را خواندند.

اوّل: آن‏که من گفته بودم: هيئت علميه ديني را بايد رؤساي آنها اصلاح نمايند، و غير اهل را از جامعه خود دور نمايند.

دوم: آن‏که هرکس وارد تحصيلات ديني مي‏شود بايد هويت او معلوم باشد که اشخاص بيگانه بسيار به اين لباس درآمده، در صورتي که مقاصد ديگر داشته‏اند.

سوم: آن‏که طلاب علوم دينيه بايد اوّلاً معاش خود را تأمين نمايند، که انتظار تأمين معاش خود را از طرف جامعه و موقوفات نداشته باشند.

چهارم: آن‏که دوره‏هاي مقدّماتي را قدري مختصر کرده و به ذي‏المقدّمه بپردازند.

پنجم: آن‏که علم اصول چون دامنه او وسعت پيدا کرد،ه به حدّي که از تمام علوم و معارف اسلامي طلاب را بازداشته، بايد اين علم تعديل شود، و دوره او بيش از سه سال طول نکشد.

ششم: آن‏که بايد در تحصيلات خود، دوره‏هاي تاريخ اسلامي را کاملاً مطلع باشند؛ چه آن‏که بسياري از احاديث فهمش منوط به قضاياي تواريخ سياسي اسلامي است.

هفتم: علوم ملل و نحل را تا اندازه‏اي بايد دارا شوند.

هشتم: آن‏که بايد يک درس مخصوص تفسير و فلسفه در اطراف آيات محکمات قرار دهند.

نهم: آن‏که از علوم جديده امروزي بايد به قدري که منوط به فهم بعض آيات قرآني است مطلع باشند.

دهم: از اوضاع حاضره دنيا باخبر باشند.

يازدهم: به هيچ وجه دخالت در امور سياسات و امورات مردم، غير از امور مربوطه به دين نداشته باشند.

دوازدهم: کسبي را که منافي با افادات علميه نباشد، با تحصيلات خود منضم نمايند.

تمام ايرادات بر اين دوازده ماده را شخص آقاي حاجي آقا حسين رد کردند، غير از ايرادات به سه ماده اخيره را [يعني] تحصيل علوم جديده، و عدم دخالت در امور سياست، و داشتن کسب متناسب. اين هم از بس بعضي از طلاب اصرار در تکفير داشتند، که از جمله شيخي ترک بود که خيلي عصباني و حمايت از حوزه علميه مي‏کشيد و زبان هم نمي‏فهميد. راهي جز اين ديده نشد که اقرار بر بي‏موضوع بودن اين مطالب نموده و بيرون آمدم؛ چه آن‏که قابل صحبت نبود، و يادم آمد فرمايش اميرالمؤمنين ‏عليه السلام که: <من لم‏ يؤدّبه أبواه يؤدّبه الزمان>[4] کسي که پدر و مادر او را تربيت نکنند، و آنان که ديده بصيرت باز ننمايند و خود را ادب نکنند، يک روزي روزگار آنها را ادب خواهد نمود. چنان‏چه روزگار به تدريج دست اصلاح در اين صنف پديدار و دام‏هاي پوسيده را پاره کرد.

علماي مشهد:

آقا شيخ حسن کاشي از جمله علماي معروف در مشهد، و مرجع احکام، و از جمله اشخاص سليم‏النفس باتقوا بود. در علم فقه و اصول مجتهدي مسلّم بود، و مکارم اخلاقش مطبوع طباع عامه واقع شده، در حدود سيصد و پنجاه وفات يافت.

حاج شيخ حسن پايين خياباني از جمله مبرّزين و مجتهدين اصولي و تلامذه مرحوم سيد محمد کاظم يزدي و شيخ محمد کاظم خراساني است. در سفر مکه، نويسنده با جنابش بسيار صحبت داشته، و در قوه مستنبطه، او را کامل ديد.

حاج شيخ عبدالحسين پايين خياباني در سالي که نويسنده وارد مشهد گرديد به رحمت الهي پيوست. عالم متقي و عامل کامل بود. کتابخانه او در مشهد بعد از کتابخانه حضرت رضا عليه السلام اوّلين کتابخانه بود. نسخ نفيسه در او بسيار که به خطوط مؤلفين آنها بود.

حاج سيد رضا قوچاني از شاگردان مرحوم آخوند خراساني و از مجتهدين مسلّم و امام جماعت در مسجد گوهرشاد مي‏باشد.

حاج شيخ علي اکبر نهاوندي صاحب تأليفات متعدده و مصنفات جليله است.

از علماي کبار و محدّثين اخبار، و جامع فنون، حاوي الفروع و الاصول است. الحال قرب صد سال از سنّ او مي‏گذرد، در صورتي که تمام قواي مزاجي او برقرار، و مشغول تأليف و تصنيف است. کمتر کسي در متأخرين به اين اطلاع در علوم قديمه و فنون شرعيه کتاب نوشته است. مصنفات ايشان مشهور و معروف و به طبع رسيده. الحال هم در مسجد گوهرشاد به نماز جماعت، خلق کثيري را مستفيض مي‏فرماييد.

حاج شيخ عباس قمي از فضلاي معاصرين، و در آن ايام در مشهد ساکن بودند، به مناسبت آن‏که دختر آقاي حاج آقا حسين [قمي] را تزويج کرده. مردي است در اخبار متتبّع، کتب مفيده نوشته‏اند که مکرّر به طبع رسيده.

حاجي ملا هاشم [خراساني] صاحب کتاب منتخب التواريخ، مردي متقي و عامل بود. کتاب مذکور را به طبع رسانيده و در آن کتاب، غير از مطالب تاريخي، از مطالب سودمند ديگري مرقوم داشته است، و از کتب خوبي است که مؤلف مذکور زحمات زيادي در جمع مطالب آن نموده.

شيخ علي‏اکبر نوقاني صاحب کتاب سه مقاله در کلام و ردّ بعضي از مذاهب. مؤلف آن شخصي است فاضل و شاعر.

حاجي شيخ مهدي از فضلاي محدثين است که سال‏ها در مسجد گوهرشاد مردم را به مواعظ و بيان اخبار و احاديث ارشاد مي‏فرموده و اطلاع زيادي بر اخبار دارد.

شيخ غلامرضاي طبسي در سنّ جواني در علم کلام ماهر، و قوه حافظه غريبي داشت. آن‏چه مي‏خواند محفوظ او مي‏ماند، و در مسلسل حرف زدن، اسباب تعجّب مستمعين منبري او بود. در هر منبري، دو ساعت بدون فاصله صحبت مي‏کرد. در اواخر عمر به تهران آمد. مردم را در شنيدن مواعظش رغبتي تمام بود، اگرچه گوينده و شنونده، هر دو علت غائيه گفتن و شنيدن را نمي‏دانستند. عاقبت در اثر فشار دادن زيادي به پرده‏هاي ريه، مسلول شده، در سن ۳۵ سالگي، در ۱۳۱۵ وفات يافت.

در مدّتي که نويسنده در آن‏جا بود کمتر از اهل حال مشاهده نمود، جز چند نفري که آنها هم از شهرهاي ديگر در آن‏جا متوطن شده بودند.

از جمله آنها: درويش منزوي وارسته و عارف کامل درويش قاسم کرماني بود.

مشار إليه در سير و سلوک از جمله فرزندان مرحوم آقا ميرزا محمد هادي اصفهاني بود، و چون در ظرف مدّت سي سال در سير و سلوک راه طريقت بنمود، از طرف وفاعلي شاه مرحوم حاجي آقا ذوالرياستين شيرازي اذن ارشاد يافته، و جمعي در خدمتش به شرف فقر مشرف شده‏اند. در شب‏هاي جمعه خانقاهش از عده قليلي از اصحاب حال زينت داشت. رسوم شريعت و طريقت را به طور کامل مراعات مي‏فرمود. نويسنده را نيز ذکري تلقين نمود. در ۱۳۵۵ هجري در همان شهر وفات يافت. در سلسله نعمة اللّهيه نويسنده نظيرش را کم ديده بود.

نظام التوليه

و ديگر از اصحاب حال و صاحبان ذوق عرفان و سالکان مسالک طريق، آقاي نظام‏التوليه معروف به مبرزاني است. مشاراليه از جمله اعيان و اشراف آن ديار است، و چندين مرتبه از طرف مردم آن شهر وکالت مجلس دارالشوري ملي را عهده‏دار شده، و شمع انجمن سالکين و عرفاي آن شهر است. نويسنده را با جنابش مؤانست و الفتي تمام بود، و الحال ساکن تهران است، و در اوّل امر سرکشيک آستان قدس بود.

ميرزاي کرمانشاهي از عرفاي کاملين و سالکين واصلين بود. موطن او کرمانشاهان، و پس از سير و سياحت در آفاق و انفس، در مشهد متوطن شده، در ظاهر به شغل موعظه اشتغال داشت، و در باطن به مجاهدات مشغول بود. در سال ۱۳۴۸ قمري وفات يافت.

سيد منصورالتوليه اصل آن جناب از حيدرآباد دکن هندوستان بود، و از اولاد شاه نعمةاللّه ولي. در عنفوان جواني از هندوستان به مشهد آمده، و سال‏ها به رياضت اشتغال داشت، و افتخار منصب منصورالتوليه دربار حضرت سلطان اولياء از طرف مظفرالدين شاه به او داده شد. در اواخر نيز به انزوا پرداخته، جمعي در خدمتش ارادت داشتند، و با نويسنده کمال لطف داشت. در سال ۱۳۵۳ هجري قمري وفات يافت و در منزل خود، ابتداي محلّه سراب مدفون گرديد.

مشاهدات روحانيه

در مدّت اقامت در سفر دوم، پاره‏اي از مشاهدات روحانيه از براي من پيش‏آمد نمود، و از فيوضات روحانيه و برکات لاهوتيه آن مقام مقدّس، پرده‏هايي از پيش چشمم برداشته شد، که بعضي را نمي‏توانم پرده از ظاهر بردارم و صورت ترقيم به او بدهم؛ چه آن‏که در فهم همه‏کس نشايد، و از اسرار مکنونه است؛ چه آن‏کس که به من آموخت، اوّل لب را دوخت. و پاره‏اي از آنها که مي‏توانم بنويسم:

از آن جمله است که ساليان متمادي در عوالم سير و سلوک روزگار به سر بردم، ولي روزنه‏اي در دل خود از عالم غيبي مشهود نمي‏ديدم. از اين جهت حالت قبضي که نمي‏توانم وصف نمايم به من رخ داد، و از پي گمگشته عالم غيبي مي‏گشتم، و با دلي آشفته، شب و روز به سر مي‏بردم، و از پي انسان کامل ملکوتي، واله و حيران بودم، تا آن‏که شبي در حرم مطهر حالتي به من رخ داد که نفوس جسماني را نمي‏ديدم، و جمعي از روحانيين را ديدم که در اطراف حرم ايستاده، و روحانيت حضرت رضا عليه السلام را ديدم که تکيه بر ضريح نموده و با آنها سخن مي‏فرمايد.

سمن خواستم برخيزم نمي‏توانستم. ديدم آن حضرت روي مبارک به شخصي که در آخر صف و از همه نزديک‏تر به من بود فرمود، و اشاره نمودند که دست مرا بگيرد. آن شخص به فرموده آن حضرت، دست مرا گرفت، برخاستم.

دو مرتبه به عالم جسمانيات بازگشتم، و از اين سير عالم روحي، مرا روح ديگري پديدار شد، ولي باز آتش شوق در کانون قلبم بيشتر شعله‏ور شد. و چون اندکي سابقه داشتم مي‏دانستم که آن ايستادگان بايد از ابدال و نجبا و نقبا باشند؛ از اين روي عشقي که نمي‏توانم وصف کرد، حرارتي در من همي افزوده کرد.

تا آن‏که شبي در وقت سحر خواستم به حرم مشرّف شوم. ناگاه ديدم شخصي را که عبايي بر سر کشيده [و] در مقابل ايوان عباسي به حالت مراقبه نشسته، مرا صدا زد. چون در خدمتش رسيدم فرمود: آيا خوشوقت از آن نيستي که مولاي تو حضرت رضا عليه السلام درباره تو لطف فرمود و مرا امر به دستگيري تو فرمود!

ردا را از سر فرود انداخت. روشني برق مواجه بود. ديدم همان شخصي است که حضرت رضا عليه السلام مولاي من، در آن عوالم، او را به دستگيري من امر فرمود. حالتي که زبان از گفتارش عاجز است به من روي داد. سپس مرا کلماتي تلقين نمود و دستورات سير و سلوک مرا تجديد فرمود، و امر به اربعين نمود، و دستوراتي براي اربعين نيز مرحمت فرمود، و بين من و او معاهداتي در ميان رفت که لايعلمها غيرنا إلا اللّه و أوليائه و حججه في الأرض و ابواب معارف به قدر استعداد بر من گشوده شد. ذلک فضل اللّه يؤتيه من يشاء.

ورود در رياضات

برحسب دستور، اربعين اوّل را در خلوتگاهي، به توفيق حق و به همت انفاس ابدال و اولياء او به پايان رسانيدم. در شب آخر، آن پير روشن‏ضمير خود را به من رسانيده و به اربعين دومي دستورم داد.

در شب آخر از اربعين دوم بود که [يکي] از برادران سير و سلوک و اخوان طريق من که نامش ميرزا علي محمد، و در آبدارخانه حضرتي به شغل خدمت سرفراز بود، و در آن ايام، محرم راز و صاحب اسرار من بود چنين تقاضا نمود که وقت خروج از محل رياضت، ابتدا در آبدارخانه حضرتي رفته، پس از رفع خستگي به حرم مشرّف شوم، و آن شب، شب جمعه بود. پس از اداي فرايض، در خلوتگاه حالت مراقبه رخ داد. در آن حال خود را بر فراز منبري بلندپايه در صحن نادري ديدم که تمام صحن از جمعيت مطروس بود. در بين منبر ديدم که حضرت سلطان اولياء عليه السلام از حرم بيرون آمدند، و همان شخص دستگير من با آن حضرت بود، و شخص ديگري نيز همراه بود. آمدند تا مقابل درب دارالضيافه. در آن‏جا حضرت روي به آن دو نفر نموده و فرمود: فلاني را در اين شب در اين‏جا مدفون کردند. و في الحال دست مبارک حرکت داد. من ديدم [از] آن محل آتش شعله‏ور شد، و از آن آتش که شعله زد مجلس وعظ برهم خورد. من عرض کردم: يابن رسول اللّه! در اين حال چه سرّي است که به اين عمل، مجلس وعظ مرا بر هم زديد، و حواس مستمع را به اين آتش که از اين گور برخاست متوجه فرموديد؟! ديدم تبسّمي نمود و فرمود: اولاد زهرا! الامورات مرهونة بأوقاتها

پس از آن، خود را در نمازگاه خود به حال رياضت و مراقبه ديدم، ولي از آن فرمايش هم حالتي خارج از بيان به من رخ داد. سپس برخاسته، در آبدارخانه حضرتي وارد شدم. در آن حال پيش‏خدمت را نديدم. از ساير خدمت‏گذاران احوالش [را] پرسيدم. گفتند: جنازه فلاني را از تهران وارد کرده و براي دفن او رفته‏اند. در آن حال خودش آمد و گفت: جنازه فلان شخص را آورده بودند، براي تشييع و دفن او مجبوراً رفته بودم. گفتم: در فلان موضع دفن کردند؟ و همان موضع را که در سير عالم روحي ديده بودم گفتم. گفت: آري. من از آن قضيه و صدق تطبيق، دانستم که اين علامت و نشانه‏اي است که از طرف آن حضرت بر صدق آن عالم روحي قرار داده شده، و در ضمن، مشکلي را که سال‏ها در او متوقف بودم که آيا شجره‏نامه من در سيادت صحّت دارد و يا از جعليات زمان گذشته است؟ حلّ اين موضوع از زبان مبارک آن حضرت از براي من واقع شد. و آن شخص متوفي هم يکي از اشخاص معروف و اعيان مشهور زمان عهد قاجار بود که از پيران آن دودمان بود.

 مشاهده ديگر

نيز در يکي از روزها در همين سفر، قبل از پيش‏آمدهاي مذکور، در يک ساعت قبل از ظهر در حرم بودم، و در بالاي مسجد بالاي سر مطهر مشغول حال خود بودم. ناگاه پيرزني را که لباسش وضع لباس مردم قائنات بود ديدم که بالاي سر آن حضرت ضريح را گرفته، و در آن وقت [حرم] از زوّار خلوت بود، و با آن حضرت صحبت‏هاي عادي عوامانه مي‏داشت، و در آخر عرض نمود که: براي رفتن به وطن مخارج خود را دارم، ولي ميل دارم شب جمعه را با روز جمعه درک زيارت نمايم؛ مخارج اين روز و شب را به من مرحمت کن. پس از اداي اين صحبت که مرا به خود متوجه ساخته بود – چه آن‏که حرف‏هاي عاميانه صداقت‏مندانه او را دوست مي‏داشتم که به اين سادگي صحبت مي‏کرد، و چون مي‏دانستم اين نفوس ساده بي‏فيض نخواهند بود، از اين روي به حالت او متوجه بودم – در آن حال ديدم از ضريح، روي خود را منصرف کرده، متوجه من شد، و اظهار داشت که حضرت مخارج روز و شب مرا به تو حواله نمودند. من از شنيدن اين سخن تصور کردم که اين حالت شيّادي است، و آن صحبت‏ها را مقدمه از براي همين نتيجه مرتّب کرده؛ از اين جهت روي خود را منصرف کرده، متوجه اعمال خود شدم. ديدم دومرتبه روي به ضريح کرده و به همان زبان ساده گفت: به کسي ديگر حواله کن، اين شخص گوش به حواله تو نمي‏دهد.

سپس ديدم برگشت و گفت: مي‏فرمايند همان پنج هزار دينار نقره که در جيب داري و بر روي او آثار گرفتگي و شکستگي دارد و مي‏خواستي به صرّاف بدهي [تا] عوض کند، همان را بده. از شنيدن اين، حال تأثري بر من رخ داد؛ زيراکه مي‏دانستم از اين قضيه هيچ‏کس مطّلع نيست. آن پنج هزار دينار را بيرون آورده، و سيد هاشم نام اصفهاني از تجّار که تازه وارد شده بود [و] در پهلويم نشسته بود [را] گفتم: اگر هرقدر پول همراه داريد به من بدهيد بيرون از حرم به شما مي‏دهم. او هم به قدر پنج تومان پول نقره و چهار تومان اسکناس بيرون آورده به من داد. با آن پنج هزاري، همه را به دست آن پيرزن ريختم. ديدم در ميان آنها خيره شد، و همان پنج هزاري را برداشت، و گفت: من اين مابقي را نمي‏خواهم، و فقط همين پنج هزاري را مي‏خواهم که آن حضرت حواله نموده. و آن‏چه اصرار کردم، از مابقي آنها برنداشت، و در وقت رفتن از حرم، گويا يک حالت مغناطيسي از او در من پديد آمد که کشف حالات او از براي من ممکن نباشد.

من در عالم، خيلي ديرباور هستم، و اين‏گونه قضايا را که به چشم خود ديده نمي‏توانم با آن نشانه صدق و راستي انکار نمايم، و کسي هم مجبور نيست که تصديق نمايد، ولي اين‏قدر بايد دانست که بشر معجون غريبي است، و کساني که پي به عوالم روحي خود برده‏اند، عالمي غير از اين عالم دارند، و لذّتي خارج از اين لذّت‏هاي مادّي، که ديگران را تا از آن عالم روزنه‏اي باز نشود خبري نخواهند حاصل نمود.

 آغاز سفر هندوستان از طرف مشهد

قبلاً اين نکته را تذکر مي‏دهم که خوانندگان شرح حالات من، فقط صورت ظاهر سياحتي در اين مسافرت من به طرف هندوستان تصور خواهند نمود، که تصور مي‏نمايند فقط نظر به ماديات، و يا آن‏که فقط براي سياحت و سير آفاقي، من اين مشقت‏هاي اين سفر شرقي را بر خود متحمل شده‏ام، و حال آن‏که مطلب غير از اين بود، بلکه در اين سير آفاقي، نظرياتم به تکامل عالم روحاني بود که در تحت اوامر راهنماي خود، من اين همه رنج‏هايي که هزار يک از آنها جاي نوشتن ندارد [را] متحمل شدم؛ چه آن‏که اسرار سيرهاي روحاني که در عالم سير آفاقي رخ مي‏دهد، از هزاران يکي قابل فهم و ادراک مردم است، آن‏هم باز نه هرکس. و آن‏چه بر من وارد شد، قوه دافعه عشق نمي‏گذاشت که درک مشقت ‏نمايم، و در هرجا فرو مي‏ماندم مددهاي غيبي رهنمونم بود. مرکبم شوق، قوّه‏ام عشق، توشه‏ام فکر، انيسم ذکر، مقصدم وصال، آمالم کمال بود.

در ماه جمادي الثاني ۱۳۴۷ در اين صدد برآمدم، و در سوم آن ماه از مشهد حرکت نموده، چندي را در تربت حيدريه ماندم.

تربت حيدريه

تربت حيدريه شهري است کوچک، ولي از جهت آب و هوا سازگار. باغات و اشجار و بساتين دلگشا دارد. مردمانش سليم‏النفس، ولي به صفت امساک موصوف مي‏باشند. عموماً شيعه اثني عشري. در کتب قديم، او را از اقليم چهارم نوشته‏اند. آبش از کاريز، و زمينش حاصلخيز، پنبه و بادام و گندمش فراوان. مردمش در ظاهر شرع متعبّد، ولي از عوام عرفاني مهجورند. و او را تربت حيدري گويند، به واسطه اين که مزار قطب الدين حيدر توني – رئيس سلسله حيدريه – در آن‏جا است…

پس از يک روز از طرف عمدة العلماء آقاي حاج شيخ عبدالرضا که از مراجع و مجتهدين درجه اوّل آن شهر است دعوتي شد، و به عنوان ضيافت، مرا در منزل خود برده؛ الحق در آن شهر قابل تمجيد است. در کارگشايي و قضاي حوائج خلق، بي‏نظير است، و در آن ايام، رئيس مطلق در آن شهر بود.

شب‏ها را برحسب تقاضاي اهالي تربت که از مشهد سابقه به حال من پيدا کرده بودند، دعوت از براي منبر رفتن شد. بعد از نماز مغرب، شب‏ها را ساعتي به موعظه و بيان حديث اشتغال داشتم. امام جماعت آن مسجد از جمله زهّاد عصر خود به شمار مي‏رفت، و شايسته است ذکري از او بشود.

حاج ملا عباس تربتي

شخصي فاضل و متّقي [بود] و سطوح معموله را درس مي‏فرمود.

نظير او را در بلاد ايران کمتر ديدم؛ زيرا که اين شخص با آن‏که امام جماعت بود، و قاطبه مردم در خدمتش ارادت داشتند، حتي بيشتر از مردم ايالت خراسان و شهر مشهد، او را سلمان زمان خود مي‏دانستند؛ مع‏الوصف لباس علمي از براي خود قرار نداده بود، و به همان رويه برزگران مشي مي‏نمود، و خود گاه‏گاهي به زراعت مشغول مي‏شد.

متهجّد و در اغلب از ايّام به روزه شام مي‏نمود، و بدين جهات، شخص اوّل روحاني و زاهد و داراي کرامات در نظر مردم جلوه نموده بود. نويسنده او را مهذّب ديد، و مکارم اخلاقش را بستگي نديد، و با او کمال الفت و مصاحبت داشت.

آقا سيد محمد باقر سيدي جليل‏القدر و عالمي عامل، داراي مناعت طبع و علوّ همت بود. در مسجد جامع تربت به نماز جماعت مشغول بود. نظير او را در آن حدود کمتر ديدم. در ۱۳۵۴ وفات يافت.

از ارباب حال در آن‏جا بسيار کم است، جز عده معدودي، که از آن جمله عارف شامخ آقا شيخ عبدالسلام مي‏باشد. مدّتي است طريق انزوا اختيار کرده و خود را به اشعار و غزليّات دلپذير مشغول ساخته…

اهالي تربت يک ماهي از من پذيرايي کردند. اوّل ماه رجب براي درک زيارت مخصوصه به مشهد آمده و امر تذکره را هم در ضمن مرتب کرده، معاودت کردم.

از تربت حيدريه حرکت نموده، ظهر را وارد در مهنه شديم. دهي است بزرگ به فاصله هشت فرسخ. اين‏جا همان مهنه‏اي است که سلطان‏العارفين قطب‏الواصلين سلطان ابوسعيد ابوالخير از آن‏جا برخاسته. مردماني فقير دارد، و شيخي بود مزار سلطان ابوسعيد را از او استفسار کردم. مرا در يک خانه برد و به زيارت ابوالخير فائض گردانيد…

بيدخت گناباد

غروب آفتابي بود از مهنه حرکت نموديم و نصفه شب به گوناباد رسيديم. منازل بين راه چون با اتومبيل مي‏رفتيم مرتب نشد، وانگهي قابل ذکر نيست.

در گوناباد در بيدخت چند ساعتي توقف کرده، تا فرداي نزديک ظهر. در آن‏جا بر مزار مرحوم قدوةالعارفين مولي سلطان علي گونابادي رفتم. مردمان بيدخت بسياري بي‏ارادت به مقام ايشان بودند، و قليلي عقيده‏مند تمام بودند. اين بقعه چندي است که در هرسال، مبلغي وجوهات از اطراف مي‏رسد به عنوان تعمير اين بنا، ولي هنوز هم ناتمام است…

وصف قائن

غروب آفتاب وارد شهر قائن شديم. شب را در قائن مانديم. اين شهر فعلاً قصبه‏اي است که صورت شهريت خود را از دست داده. از آثار قديمه مسجدي دارد که خطوط آن گواه بر قدمت آن است…

اين شهر بسياري از مردمانش سادات هستند؛ از اين جهت در زمان صفويه و قبلاً، او را مدينةالسادات ناميده‏اند. اصل سادات سلسله نوربخشيه از قائن مي‏باشند. هوايش سازگار و آبش از کاريز و اراضي او حاصلخيز. مردمانش اثني‏عشري و از معارف انساني دور و از حظايظ روحاني مهجورند.

و قائن اطلاق مي‏شود بر يک ناحيه از نواحي خراسان که مابين سيستان و بلوک حاف و گوناباد و جوين است. بيشتر مردمانش زراعت زعفران مي‏نمايند. در اطراف قائن، در دهاتش نظير قم امام‏زادگان بسيارند. اعيان و اشراف آن ديار از قديم‏الايام از قوم عرب بوده‏اند، و امراي عاليقدر آن از همان طايفه‏اند…

در صباح از قائن حرکت کرده، متوجه بيرجند شديم. چون شوفر ما هندي بود و در دزداب سرحدّ بلوچستان مي‏خواست توقف نمايد و در بيرجند هم کارهاي شخصي داشت، از ابتداي صباح آن روز، منظورش توقف در بيرجند بود، و از قائن تا آن‏جا هم دوازده فرسخ مي‏باشد. وقتي يک ساعت راه طي کرده، به آبادي رسيديم که نامش سه ده بود. در آن‏جا توقف کرده و بنا شد که بمانيم و بعد از ناهار حرکت کنيم؛ چه آن‏که يکي از چرخ‏هاي اتومبيل هم اصلاح‏کاري لازم پيدا کرد.

در وقتي که پياده شديم، شخص پيرمردي که در آن وقت لباس خاني – يعني کت و شلوار – داشت با تعليمي به دست نزد من آمد و از من احوال‏پرسي کرد و مقصد مرا پرسيد. گفتم: خيال به هندوستان رفتن دارم. گفت: لابد در بمبئي خواهيد رفت! گفتم: تا خدا چه قسمت کند. گفت: اگر سعادت داشته باشيد حتماً بمبئي مشرّف خواهيد شد. من گفتم: مقصود شما چيست؟ گفت: مقصودم اين است که در بمبئي مهدي وقت را زيارت نماييم. گفتم: مهدي وقت کيست و نامش چيست؟ تعظيمي کرد و گفت: حضرت محمدشاه آقاخان، روحنا فداه. تا اين کلمه را ادا کرد فهميدم که بايد اين شخص از اسماعيليه باشد، و من هم ميل داشتم که با اشخاص اين مذهب صحبت نماييم؛ از اين روي، با زبان گرمي و گشاده‏رويي درآمد صبحت کردم. معلوم شد که در حدود قائنات از مذهب اسماعيليه جمعي هستند که عقيده به شخص آقاخان دارند، و اين شخص هم يکي از رؤساي آنهاست. يعني اصلاً از شاهزاده‏هاي قاجاريه است، و در اين آبادي نيابت از طرف آقاخان و مقام ارشاد از براي طايفه اسماعيليه حدود قائنات دارد…

اسماعيليه گويند: به اخبار متواتره معلوم شده است که حضرت صادق ‏عليه السلام نصّ به امامت فرزند خود اسماعيل فرمود، و تا مادر اسماعيل در حيات بود آن حضرت زوجه ديگري اختيار نفرمود، چنان‏چه حضرت رسول و حضرت اميرعليهم السلام راجع به احترام خديجه و فاطمه زهرا نيز همين معامله نمودند.

و در وفات حضرت اسماعيل مردم اختلاف کردند. بعضي گويند: در زمان آن حضرت وفات يافت، و بعضي گفتند: بعد از وفات آن حضرت وفات يافت. اگر در زمان آن حضرت وفات يافت، در اين صورت فائده نصّ، انتقال امامت است به اولاد اسماعيل از امام جعفر صادق ‏عليه السلام؛ چنان‏که هارون که وصي موسي بود و در حيات موسي وفات يافت، نصّ خلافت به اولاد او انتقال يافت. و مسلّم است که حضرت صادق بدون اجازه و اذن خداوندي اين کار [را] نفرمود، و برخلاف اسناد به پدران خويش هم ممکن نيست که اين کار بنمايد، و بدا هم محال است، و نسبت جهل و غفلت به امام دادن عين خطا است، و نصّ هم به قهقرا برنمي‏گردد. و در آن‏که حضرت صادق‏ عليه السلام در حقّ اسماعيل نصّ فرمودند شکي نيست، و شيعه اثني‏عشريه نيز بر اين قائل هستند، و در کتب خود هم اخبار و احاديث دارند که آن حضرت نصّ در امامت اسماعيل فرمود.

و بعضي گويند که حضرت اسماعيل فوت نکرد، وليکن حضرت صادق‏ عليه السلام اظهار کرد فوت او را، تا آن‏که از مخالفان محفوظ ماند، و درصدد کشتن او برنيايند؛ و از همين راه بود که آن حضرت برحسب مصلحت، محضري قرارداد فرمود که فوت او به ظاهر شهرت پيدا کند. و نقل کرده‏اند که به منصور خليفه نوشتند که اسماعيل را در بصره ديده‏اند و بيماري به دعاي او شفا يافت، منصور از حضرت امام جعفر صادق ‏عليه السلام استفسار نمود، آن حضرت همان محضر و مرقومات شهود را از براي منصور فرستادند. بنابراين، بعد از حضرت امام جعفر صادق‏ عليه السلام امامت به اسماعيل رسيد و پس از او فرزندش محمد بن اسماعيل امام شد، و امامت به اسماعيل ختم شد، و بعد از او ائمه مستورند و داعيان ظاهر، و عالم از امام ظاهر يا مستور خالي نباشد، و چون امام ظاهر شود حجّتش نيز ظاهر شود، و مدار احکام به ائمه هفت است، مانند ايام هفته و آسمان‏هاي سبعه و کواکب هفت‏گانه و طبقات زمين… و گويند: شيعه اثني‏عشريه که ائمه را به عدد نقبا گرفته‏اند اشتباه کرده اند.

و اسماعيليه محمد بن اسماعيل را امام مستور مي‏دانند، و داعيان از طرف او را در هر زمان، مهدي وقت خود دانند. و آنها را از جهت انتساب به اسماعيل، اسماعيلي گويند… آن‏چه را که در اين فرقه سير کردم در ايران و هند، بيشتر از آنها نمي‏دانند چه مي‏خواهند بگويند، و بيشتر از اين حرف‏ها در ساير فرقه‏هاي اسلامي نشر دارد، و کمتر فرقه‏اي است از فرقه‏هاي تشيع که اين حرف‏ها را نداشته باشند، و همه از يک سرچشمه آب برمي‏دارد.

ورود به بيرجند

در شب پانزدهم شعبان سنه مذکوره [موقع] غروب آفتاب وارد بيرجند شديم. شب را در منزل آقا شيخ هادي که از مجتهدين بزرگ آن شهر است مانديم. روزانه بعد را تا عصر مانده، حرکت کرديم از براي طرف دزداب (زاهدان)…

حاج شيخ محمد باقر بيرجندي

و از فضلاي بزرگ و علماي عالي‏مقدار معاصرين، حاج شيخ محمد باقر جاذري است. جاذر از توابع بيرجند است.

مولانا حاج شيخ محمد باقر از محدّثين کبار و اعاظم فقهاي آن ديار است.^[۵]

در ايران، در علم‏الحديث، نويسنده نظيرش کمتر ديده، از جمله تلامذه حاجي ميرزا حسين فاضل نوري است. و از جمله مصنفات شايعه او کتاب کبريت احمر و ديگر کتاب مفتاح ‏الفردوس است. کتب و رسائل ديگري دارد، و در زهد و تقوا نيز اوحد از مردم عصر خويش بود. معظم‏اليه در مراجعت از هندوستان، اجازه مفصلي با ذکر ترجمه مشايخ در نقل حديث به نويسنده داده، شرح حالات خود را در کتاب مفتاح‏الفردوس مرقوم داشته. در سال ۱۳۱۵ شمسي هجري که نويسنده در اصفهان بود خبر وفات او را شنيد. عليه الرحمة.

آقا شيخ محمد حسين فرزند ارشد اوست که در بيرجند به امامت اشتغال دارند. او نيز از فضلاي ديني و از صاحبان ذوق سليم و طبع سرشار، و در نثر و شعر مهارتي دارد، و الحال به ترويج شرع مشغول است، و بيشتر از اشعار ايشان به طبع رسيده، و نويسنده از پدر و پسر هردو مهرباني و الطاف ايماني در زمان توقف در بيرجند بسيار ديده است.

 حاج شيخ هادي بيرجندي

از جمله مجتهدين بيرجند آقاي حاج شيخ هادي است.^[۶]

الحال قرب نود سال از مراحل زندگاني را طي فرموده، در حسن سليقه و روشني افکار، مانندش کم ديده‏ام. در فقه و اصول مجتهدي است مسلّم، و در عنفوان جواني در نجف اشرف چندي در خدمت مرحوم ميرزاي شيرازي حاجي ميرزا حسن، و چندي در خدمت مرحوم ملا محمد کاظم خراساني به تکميل علوم ديني پرداخته. سپس به وطن مألوف مراجعت نموده و الحال در گوشه انزوا خزيده است.

براي رفع خستگي دماغ، گاه‏گاهي به گفتن اشعار و غزليات و نصايح، اوقات صرف مي‏نمايد، و علاوه بر مراتب اجتهاد، يکي از ادباي نامي است.

و از اشعار اوست در اين‏که اسرار خلقت بر همه ‏کس مجهول است:

موسي عمران به دهقاني گذشت            کو زميني را به آهن مي‏بريد

تا فشاند تخم اميد و دهد                   کودکانش را به نوطي نو نويد

بهر روز نااميدي تا مگر                    رويد از خاک سيه تخم اميد

ديد در آن خاک تيره کرمکي                 که همي بر طينت خود مي‏تنيد

گفت موسي: کاي خداوند حکيم!           از چه آوردي چنين کرمي پديد؟

سرّ خلق اين چنين کرمي چه بود؟          که پليد است و زمين از او پليد

گفت موسي را خدا کين کرم هم            مي‏کند با من همين گفت و شنيد

که خداوند حکيم ذوالعلي                 از چه رو موسي بن عمران آفريد؟

که نداند سرّ خويش و سرّ او                فرق مي‏ندهد سيه را از سفيد

دل چو بسمل زين خطاب بيمناک           در دورن سينه موسي تپيد

لب فرو بست و به زير لب فزود                يفعل اللّه مايشاء مايريد

امير شوکة الملک

قرن‏هاي متمادي و ساليان دراز است که از زمان اواسط خلفا – بلکه از زمان مأمون‏الرشيد – رياست ايالت قائنات و سيستان در کف اقتدار امراي عالي شان که نژاداً از عرب حزيمه مي‏باشند قرار دارد، و به حسن تدبير، در هر قرني که يکي از جهانگيران عالم و يا از شهنشاهان ايران استيلا يافته‏اند، سياست خود را به موافقت و اطاعت محفوظ داشته‏اند، و در ازمنه ضعف سلطنت اين کشور، خود به استقلال زمامدار ملک بوده‏اند، و به واسطه آن‏که خون مزاج آنها از حوادث روزگار محفوظ مانده، و نژاد ايشان به واسطه آن‏که از اختلاط مصون بوده، صفات و ملکات و حسن عهد و وفا و فتوّت و کرم در خانواده ايشان حکمفرما مي‏باشد.

مير علمخان بزرگ در زمان ملوک‏الطوايفي بعد از نادرشاه، خدمتي بزرگ به ملّت ايران نمود، و الحال امير معظّم، سرکار امير شوکت الملک، امارت عظماي او در آن ملک برقرار است. و اين امير والاشان چندان به صفات پسنديده و مکارم اخلاق و نوع‏پروري و خدمت به دولت و ملّت آراسته [است] که در ميان مردم هوشمند ايران ضرب‏المثل شده. درويشان را دل به دست آورَد، و ضعيفان را به بخشايش زر و سيم بي‏نياز و نيرومند، و فقيران دلخسته را توانگر نمايد. چندين باب مدرسه ديني و دبيرستان عالي از ماليه [خود] از براي تعليم و تربيت نوباوگان و دوشيزگان تأسيس فرموده، و مردمي که بويي از معارف و فرهنگستان به مشامشان نرسيده بود و قرن‏هاي چندي از آداب انسانيت و کمالات آدميّت بي‏خبر بودند الحال در دانش و بينش، از همّت اين بزرگ آيت آدميّت، از ساير بلاد سبقت گرفته‏اند. از کشور ايران و ساير کشورها هرمسافري و رهروي [را] که از خاک قائن و بيرجند بگذرد به مهماني بر خوان احسانش بهره‏مند سازد.

در هوش و ذکاوت و سرعت انتقال و احساسات، و تشخيص ما في‏الضمير و سراير اشخاص از روي حدس و قيافه، نظيرش کمتر ديده شده. ذاتاً علماي باحقيقت و اهل ديانت و تقوا را دوست مي‏دارد. در عين بزرگي، به صفت تواضع آراسته، و معاشرت با بينوايان را ترجيح بر معاشرت… دنياپرستان مي‏دهد.

در حالت تجددمآبي و دماغ‏نوراني روشن، جانب مذهب و اهل مذهب را هميشه دوست دارد، و خود به مبادي ديانت و حقايق شريعت عمل نمايد. نويسنده را با جنابش مؤالفتي بسيار بود و از صحبتش فائز شده، و الحق در آن‏چه به يادگاريش نوشتم بسيار کوتاه گرفتم، و آن‏چه بنويسم لايق شأن او نباشد.

اولاد ذکورش منحصر به فرد است، چه در عدد و چه در اوصاف پسنديده، که مي‏توان گفت مصداق و بابه اقتدي عدي في الکرم و جوهره روان الولد سرّابيه اين اميرزاده معظّم در کوچکي سنّ و کمي عمر، در فراست و فتوّت و مردانگي، ره صد ساله مي‏رود. اميد چنان است که او نيز به ساليان دراز اين نام و نشان را که از نياکان هزار ساله به ميراث دريافته، در ظلّ عطوفت ربّاني به ادامه آن موفّق باشد.

شيخ ابراهيم فارابي

يکي از فضلاي بيرجند است که چندين سال در اصفهان در خدمت اساتيد فقه و اصول و حکمت و کلام با نويسنده حاضر مي‏شد، و در کمال علوّ همت و بزرگي و قناعت طبع، روزگار تحصيلات خود را به پايان رسانيد. سپس به مشهد مقدس مشرّف شده، و از آن‏جا به طرف بيرجند رهسپار گرديد، و در آن‏جا موردنظر و الطاف امير معظّم‏اليه واقع گرديد، و يک نفر از تجار و اعيان آن شهر که اصلاً کرماني بود، شيفته مقام فضل و دانش او گرديده، دختر خود را به او تزويج نمود، و در آن‏جا متوطّن گرديد. زماني که در سفر دوم نويسنده در بيرجند وارد شد، به ديدن آمد. من از ملاقات اين فاضل معاصر در چنين شهري نهايت خوشوقت و مسرور گرديدم؛ چه آن‏که اين رفيق فاضل و صديق محترم، علاوه بر کمالات و فضل و دانش، به صفات آدميت و فضايل انسانيت آراسته است. الحال قرب چهل سال از مراحل زندگاني را طي فرموده است، و به تدريس علوم ديني… اشتغال دارد.

ورود به دزداب (زاهدان)

در شب نيمه شعبان در سنه مذکوره وارد در دزداب شدم. اين راه به واسطه کمي آبادي، از براي مسافرين و شوفر، به خصوص در تابستان، از شدّت گرمي آفتاب بسيار سخت است. دزداب از بعد از جنگ بين‏المللي ساخته شده. ابتدا قنات مختصري بوده که راجع به سردارهاي بلوچي بوده، و به واسطه خط آهني که انگليسي‏ها کشيده بودند، و اين نقطه منتهي خط آهن بوده، به تدريج در ظرف بيست سال، چند تجارتخانه از تجّار مشهدي ساخته شده. از جهت محل چندان قابل اهميّت نيست، ولي از باب مرکزيت بندري و گمرکي و تجارت هندوستان، به خصوص قند و شکر و چاي، اهميّت دارد. الحال قرب سه هزار جمعيت در آن‏جا ساکن مي‏باشند، و ساختمان‏هاي حسابي از روي اسلوب هندسي ساخته نشده است. اين جمعيت مرکب است از قليلي هندوان بت‏پرست، و قليلي از جماعت سنگان، و قليلي از اهل تسنن، و مابقي از شيعه ايراني و بربري. تجّار آن با کسبه، بيشتر از اهل يزد مي‏باشند.

چون وارد دزداب شديم، جماعت تجّار مشهدي که سابقه اي از وعظ و خطابه من داشتند، خبردار از ورود من شدند. نهايت اظهار مسرّت کرده، منزلي تعيين کردند، و بنا بود که دو روز بعد از ورود، که روز حرکت قطار آهن بود براي هندوستان حرکت نماييم. اهالي اصرار زياد بر توقف نموده و ممانعت از رفتن نمودند. برحسب خواهش آنها بنا بر توقّف شد.

وصف بربر و قوم هزاره

اين محل کوچک، اختلافات مذهبي بسيار در او بود. اگرچه هندوان با اهل اسلام صحبتي از جهت مذاهب نداشتند، و هم‏چنين سنگان تبليغات ديني و مذهبي نداشتند، ولي در ميان اهل سنت و جماعت و شيعه اختلاف شديد بود، به حدّي که اسباب مزاحمت يکديگر [را] فراهم مي‏کردند. به خصوص جماعت بربري با سنّي افغاني، که در اغلب اوقات در زد و خورد بودند. اگرچه در شهر اين نزاع کم بود، ولي در صحرا و بيابان، در بسياري از روزها ميان شبانان و زارعين، به عنوان مذهب، کشتار از طرفين مي‏شد. به خصوص در ميان طايفه بربري، تعصّب تشيّع، و در ميان مردم افغان، تعصّب سنّي بوده، در نهايت، اشتداد دارد، به حدّي که در کمتر محلّ شيعه‏نشين و سنّي‏نشين اين‏گونه عصبيت‏ها ديده مي‏شود.

بربر… از طرف مشرق محدود است به ولايت چترال و کوهستان بدخشان، و از مغرب به ملک خراسان، و از جنوب به کشور زابل و کابل، و از شمال به ارض طخارستان، و تمامي بلادش کوهستان، و در نهايت سرما، و زراعت در آن ديار بسيار کم است؛ از اين جهت مردمانش اغلب فقير و قليل البضاعة هستند، و بسياري از مأکولات آنها از گوسفندداري و گوشت گوسفند اداره مي‏شود، و لباس آنها نيز از پشم و پارچه‏هاي دست‏باف خشن است. هرقدر از جهت آب‏هاي گوارا در راحت و لذّت هستند از ساير لذايذ دور مي‏باشند. نمک در ميان آنها بسيار کم است به دو معني. مردمانش همگي گندم‏گون، ولي در قيافه بسيار شباهت به مغولي‏ها دارند [با] چشم‏هاي کوچک و ابروهاي بسيار باريک و کوسج.

و جهت آن‏که اهالي اين بربر را قوم هزاره گويند مطالبي شنيده شده که بيشتر به افسانه نزديک است. و آن‏چه در ميان غلات از شيعه آنها معروف است آن است که بندي در ملک آنها است که مابين دامنه کوه براي جمع شدن آب باران و دفع سيل کشيده‏اند، که معروف است به بند امير، و غلات آنها گويند: زماني اين بند ويران شد، و هزار نفر مرد در او کار مي‏کردند و نتوانسته جلوگيري کنند. ناگاه حيد کرّار اميرالمؤمنين ‏عليه السلام از غيب پيدا شد، و آن بند را به قدرت خود ببست. و آن بند، هفت بند است که يکي از آنها بند قنبر غلام حيدر کرّار، و ديگر بند دُلدُل، و مابقي بند امير مشهور است. و آن‏چه معلوم مي‏شود اين [است که اين] تزريقات در دماغ آنها در زمان صفويه شده، و آنها به واسطه سياست کشوري، طرفين کشور را از مشرق و مغرب از قوم غلات و علي‏اللهي قرار داده‏اند، که اين خود يک سدّي در مقابل متعصبين از اهل سنّت است.

بربري‏هاي مشرق جمعيت زيادي هستند. قرب دوازده هزار نفر از آنها حنفي مذهب مي‏باشند، و قرب سي هزار از غلات، و قرب پانصد هزار شيعه غيرغالي.

در هر سال مردم بسياري از قسمت بربرستان واقع در افغانستان، و عده‏اي از بربرستان واقع در ايران، به صرف گدايي، و پياده از براي مکه معظمه مي‏روند.

در ميان طوايف آنها نفاق بسيار است، چنان‏چه از حيث کسب و پيشه، اختلاف بسيار است، ولي بسياري از آنها که در ايران سکونت دارند از جهاتي تربيت شده، و از غير ايراني‏ها امتياز دارند. نويسنده با آنها بسيار معاشرت نموده، گرچه از معارف انساني دورند، ولي در صفات ميهمان‏نوازي بسيار ممتاز، و در شجاعت و تهوّر نيز از ساير مردم، و از [جهت] قناعت و صبر و بردباري هم نهايت فرق دارند.

در مقابل قوم بربري و عقيده مذهبي، قوم بلوچ و افغانند که آنها در عصبيّت مقابل غلات از بربري‏ها مي‏باشند… از اسلام غير از نام پيغمبر اکرم‏ صلي الله عليه وآله و خليفه ثاني چيز بر زبان ندارند… نويسنده با بسياري از مردم بلوچ معاشرت کرده، آنها نيز در مهمان‏دوستي امتياز دارند.

 گزارش ايام توقف در دزداب

پس از آن‏که در دزداب توقف حاصل شد، جماعت شيعه اظهار داشتند که شب‏ها يک سلسله نطق‏هاي مذهبي در اطراف حقايق ديني گفته شود. چون محل معيّني نداشته، يک سالن که از براي سينما بود از براي اين کار معيّن نمودند، که شب‏ها يک ساعت سخن‏سرايي در اطراف موضوع مذهب شود.

من نيز به شروطي پذيرفتم. از جمله آمدن ساير مذاهب بود براي شنيدن، به طور برادرانه و دوستي، به خصوص اهل سنّت و جماعت. آنها نيز پذيرفتند و در محل مقرّر، شب‏ها مجلس وعظ و خطابه تشکيل يافت. سنّي و شيعه و بعضي از هنود حاضر شدند. مجمعي کوچک ولي در معني بزرگ بود؛ چون بسياري از پرده‏هاي موهوم‏عوامانه که از روي رخساره تشيّع و تسنّن برداشته شد، معلوم افتاد که هردو به اشتباهات بزرگي برخورد کردند، که مابه‏النزاع که صد موضوع بود منتهي به يکي شد. آن هم بنا شد از طرفين، مِن باب آن‏که در مقابل دو طايفه، دشمنان قوي هستند، اين موضوع مختلف فيه را مستور بگذارند. و مقرّر شد که يک روز اهل تسنّن در مسجد شيعه براي نماز بيايند، و يک روز هم شيعه به مسجد اهل سنّت داخل شود. در روز پنجشنبه و جمعه اين اجتماع مقرّر گرديد. پنجشنبه آنها در محلّ معيّن به نام تشيع حاضر شدند، و روز جمعه اهل تشيع در مسجد آنها حاضر شده، و در هر دو محل موضوع نطق، اتحاد اسلام بود. در روز جمعه تفسير سوره جمعه، و فلسفه اجتماع در روز جمعه گفته شد، و وجوبي که از آيه إذا نودي للصلاة من يوم الجمعه فاسعوا إلي ذکر اللّه و ذروا البيع ذلک خير لکم إن کنتم تعلمون و در سرّ اين‏که در اين فرمايش خيريّت و توجّه به سوي ذکر خدا را معلّل و منوط به داشتن علم فرموده، و ردّ کساني که وجوب نماز جمعه را برداشتند، و اين‏که ضعف اسلام در شيعه به واسطه عدم اعتنا به روز جمعه شده، و بزرگ نمايش ملّي اسلامي، تعطيلي روز جمعه آنها است، و اين‏که تعطيلي روز جمعه علاوه بر منافع روحي و تقويت باطن، منافع عمومي اجتماعي و فوايد مادّي جسماني شخصي نيز دارد؛ چه آن‏که هرگاه بشر هفته‏اي يک روز دماغ و اعصاب و عضلات خود را در مهد راحتي درنياورد، قهراً خستگي غالب، و قواي روحي و جسمي تحليل، و جسم ضعيف، و دماغ خسته، و از اين دو اصل امراض مزاجي و مادي توليد خواهد شد، و در نتيجه بروز امراض، فقر و بيچارگي و خستگي روح و عقيم شدن افکار لازمه اوست. و اين کلمه در نهايت واضح است که آن‏چه در مرام مادي و روحي حکم‏فرما است اجتماع است، و در اسلام به قدري در مدينه از براي اجتماع در روز جمعه اهميت داده شد در زمان حضرت رسول اکرم ‏صلي الله عليه وآله که در کتب شيعه و اهل سنّت هردو دارد که پيغمبر مقرّر فرمود که هرکه بدون عذر شرعي داخل در اجتماع روز جمعه نشود درب خانه او را بسوزانند، و او را بدين وسيله تعزير و تنبيه نمايند. در صحاح ستّه و در کافي و بحار و وسائل روايات راجع به اين مرحله بسيار است.

پس از ختم صحبت، آقاي سلمان‏زاده که يکي از تجّار محترم زاهدان (دزداب) و اصلاً از اهل يزد بود، براي ناهار از هردو فريق دعوت نموده بود. و اين اوّلين مجلس بود که در چنين سرحدّي، دو فرقه اسلامي که سال‏ها و قرن‏ها خصم يکديگر بودند بر سر يک سفره برادروار نشستند، و چون اين جلسه از روي محبّت تشکيل داده شده بود، فوق آن‏چه تصوّر شود لذّت‏بخش بود.

ماه مبارک در دزداب

ماه مبارک رمضان در پيش آمد. هر شب صحبتي راجع به يکي از موضوعات ديني بود. از جمله اشخاصي که همراهي فکري و کمک‏هاي روحي [داشت و] در اين مرحله با من بود توکل خان… بود. اين شخص تحصيلات علوم جديده را کاملاً تکميل کرده، و در فلسفه ديني نيز مهارتي داشت. از کتب فقه و حديث مطّلع بود. در عين تجدّد، نهايت عصبيّت مذهبي داشت. در جدل و خطابه استاد بود، و در اداره ماليه دولت به خدمت مشغول بود. از جوانان تحصيل‏کرده هوشمند، نظيرش کمتر ديده شده، و علاوه بر مراتب فضل و دانش، داراي يک روح عرفاني و حالت زهدي است که ابواب علايق فانيه را بر دماغ خود مسدود داشته.

از تجّاري که درخصوص اين جلسات ديني کمک‏هاي مادي داشتند، يکي ارباب مهدي يزدي بود. اين شخص در عين جواني، در تجارت همّت عالي داشت، و از ارکان آن محل بود. ديگري حاجي محمدکاظم اتحاديه. او نيز يزدي و مردي متّقي و سليم‏النفس بود. عيد نوروز سلطاني مصادف شد با شب بيست و هفتم ماه رمضان. در آن شب جشني تشکيل داده شد.

پس از انقضاي ماه صيام، تصميم حرکت براي هندوستان پيش آمد. در اين اوقات، اعلان تشکيل جلسه کنفرانس آل انديا شيعه انتشار يافت، و کاغذ دعوت‏نامه از صدررامپو که در آن سال در تحت رياست او منعقد مي‏شد از براي نويسنده رسيد، و از کلهنو، از مدرسةالواعظين از طرف مولانا نجم‏الحسن شمس‏العلماء دعوت‏نامه‏اي از براي مدرسه مذکوره، به توسط بابو عبداللّه جان به نظر رسيد.

اين دو دعوت نامه، ضميمه بر مقصد من شد. از طرف تجّار زاهدان، و از طرف بربري‏ها پانصد تومان وجه براي حق‏الزحمه ماه صيام آوردند. مخارجات ايام ماه صيام نيز در عهده آنها بود. صورت مخارجات هم قرب ششصد تومان بود؛ زيراکه پنج نفر در زاهدان دائماً با من بودند، و در افطار و سحر هرمرتبه‏اي قرب ده نفر الي بيست نفر براي غذا خوردن حاضر بودند.

در روز سه‏شنبه هفتم شوّال امر تذکره تسويه شده، تصميم حرکت گرفتيم.

 حرکت از دزداب

در روز مذکور از طرف تجّار، در استيشن خط آهن، لوازمات پذيرايي فراهم آمد، و از طوايف مختلفه اهل سنت و جماعت نيز با جماعت شيعه در بدرقه آمدن متّحد شده بودند. بيش از هزار نفر تا استيشن آمدند، و عکس‏هاي يادگاري برداشتند، و بليط اطاق درجه اوّل گرفتند که در هرجا خواستيم توقف نماييم تا بيست و چهار ساعت حق داشته باشيم، و سپس با قطار ديگري که مي‏رسد از براي نقطه مقصود حرکت نماييم. و نقطه مقصد را شهر کلکته قرار داده بودم، به مناسبت ورود در کنفرانس ال انديا شيعه. يک ساعت به ظهر توديع کرده، حرکت کرديم. اطاق مخصوص قطار آهن ما که درجه اوّل بود بدين وصف است: قابل سه نفر مسافر بيشتر نبود؛ زيراکه اطاق خصوصي بود. من دو نفر از اشخاص که از دزداب بنا شد همراه من باشند، يکي حاج سلمان‏زاده، و ديگري بابو عبداللّه جان، که خود از اهل هندوستان بود براي راهنمايي، و دو نفر نوکر که يکي از مشهد برداشته بودم و يکي هم از دزداب. آن دو نفر در اطاق درجه دو که نزديک به همين اطاق ما بود سوار شده، و ما در اطاق مذکور. اين اطاق داراي سه تختخواب و چهار صندلي و سه عدد نيمکت که همه از پارچه‏هاي مخمل عالي، و داراي فنرهاي خوب و نرم و چوب‏هاي رنگ‏آميزي شده بود، و دو بادبزن برقي، و دو آينه قدّي، و يک حمّام عالي با لوازمات داشت. حوله‏هاي متعدد و اسباب‏هايي براي تنظيف که تمامي پاکيزه بود.

لوازمات اين اطاق از جهت صبحانه و ناهار و شام، از مهمانخانه همراه خط به ما مي‏رسيد، و دو نفر نوکر هم براي خود آزاد بودند.

ابتداي شروع در سير، تا يک شبانه‏روز، غير از بيابان و ريگ‏زار و گاه‏گاهي استيشن‏هاي کوچک چيز ديگري ديده نمي‏شود، تا وقتي که تدريجاً نزديک به شهر کويته مي‏شود، بر جمعيت‏هاي مسافرين در هر ايستگاه از مردمان بلوچي اضافه مي‏شود. تدريجاً دهات و مزارع و صحراها نيز زياد مي‏شود، تا وقتي که به شهر کويته مي‏رسد. در يک فرسخي، اين قطار تبديل مي‏شود به قطاري که از طرف کويته به طرف هند مي‏رود. اشخاصي که نمي‏خواهند وارد کويته شوند در اين‏جا فرود آمده، در قطار هندوستان مي‏نشينند. ما برحسب آن‏که مي‏خواستيم قدري زودتر به مقصد برسيم، در رفتن به شهر کويته نرفتيم. تا آن‏جا فقط در اين راه چيزي که مورد تماشا بود تونل‏هاي داخل در کوه‏ها بود، که قدرت بشري را مجسّم مي‏کرد، که از نيم دقيقه الي يک ربع ساعت هوا تاريک مي‏شد، و قطار از زير کوه در حرکت بود، و قرب بيست و پنج موقع اين راه اهميت دارد، از جهت بريدن کوه و عبور از درون آن.

 ورود در خاک سند و هند

تا کويته جزء بلوچستان انگليس مي‏باشد، و اين شهر در حقيقت از شهرهاي جديد اين کشور است. از آن‏جا به تدريج هوا رو به گرم شدن، و خط آهن هرقدر رو به طرف هندوستان مي‏رود رو به سرازيري و انحطاط است. تدريجاً درخت‏هاي جنگل پيدا مي‏شود. چون از بلوچستان داخل کشور سند مي‏شود، ابتدا جايي که قطار توقف کند و قابل ذکر باشد نيست، مگر آن‏که اوّل ايستگاه سيمون مي‏باشد.

سيمون را به زبان سندي‏ها سيموي گويند. قصبه‏اي است از قصبات سند، قرب ده هزار نفر جمعيت مختلفه افغاني، بلوچي، سندي در اوست. در آن‏جا کارخانه تعميرات و لوازمات خط آهن را ساخته‏اند. هوايش بسيار گرم بود. گنبدي کوچک بود، گفتند که در اين‏جا پيري مدفون است. بعداً که تحقيق شد، مزار لال شهباز رئيس درويشان جلالي است. و چون ابتداي گرمي هوا بود نهايت به ما سخت گذشت. درخت‏هاي خرما و مرکبات بسيار دارد. الحال به ذکر شهرهايي که در هندوستان ديده‏ام مي‏پردازم. اوّلين شهر که وارد شديم حيدرآباد سند است.

 حيدر آباد سند

شهري است کوچک، قرب پنج، شش هزار باب خانه در اوست. مردمانش مرکب از بلوچ و افغان و هندو مي‏باشند، ولي ارباب مکنت و ثروت و غلبه در مردمانش، شيعي بلوچي، و قليلي حنفي مذهب مي‏باشند. در عين ثروتمندي، خسّت طبع بر مزاجشان غالب است. نوعاً از معارف انساني دورند، چنان‏چه از لذايذ محروم.

هواي اين شهر گرم است و در جغرافياي قديم او را از اقليم دوم شمرده‏اند. رود سند از کنارش مي‏گذرد، و در بسياري اوقات در آن‏جا وبا و طاعون باشد، و گويا مرکز وبا از آن‏جا است. دهات و قصبات بسياري از مضافات اوست.

سکر

يکي از شهرهاي سند است. قلعه اي محکم دارد و مردمانش مرکب از هندو و مسلمانان و جماعت سنگان. اين شهر نيز مردمانش را از عوارف و معارف دور ديدم. رود بزرگ از کنار او مي‏گذرد، و يک پل آهنين که از مشاهده او عقل به حيرت افتد از طرف دولت انگليس بر آن پل کشيده‏اند. يک ساعت از آفتاب برآمده بود که با قطار آهن از آن پل گذشتيم. هواي اين شهر از حيدرآباد قدري سردتر، و ميوه‏هاي او وافرتر بود. قرب سه ساعت روز در آن‏جا توقّف قطار شد. ما پياده شديم و شب را براي سياحت مانديم. چيزي که قابل ذکر باشد نديديم. اين شهر را ابتداي اقليم سوم يعني در خط فاصل دوم از سيم نوشته‏اند.

امرت سر

در طرف صبحي بود که وارد امرت سر شديم. اين شهر از شهرهاي ملک پنجاب است و کشور پنجاب را به مناسبت آن‏که محل عبور پنج رود بزرگ است، پنجاب گويند. يکي از ايالات معظم هند است. در اين شهر نيز دو روز توقف نموديم. آب اين شهر از چاه و بسيار خوشگوار است. در جغرافياي قديم او را از اقليم سوم شمرده‏اند. هوايش سازگار و اطرافش تمام خرّم و دلپسند. قرب سي و پنج هزار باب خانه در اوست. در زمين هموار واقع است و جوانب چهارگانه‏اش از هر طرف گشاده. در اين شهر طايفه سنگ بر ساير طوايف غلبه دارند و عمده، ارباب ثروت و تجارت مي‏باشند، و سپس مردمان هندو، و سپس اهل سنت و جماعت، و سپس شيعه اماميه. صورت‏هاي مليحه و ارباب صباحت منظر در ميان مردمش بسيار ديده مي‏شود. موهاي مشکي، آب نوس، چشمان سياه، اندام‏هاي متناسب.

بانک شاه رئيس مذهب سنگان از آن شهر ظهور کرده؛ از اين جهت اين طايفه علاقه‏اي را به اين شهر دارند که هنود به شهر بنارس، و اهل سنّت به مدينه منوّره، و شيعه مذهب به نجف اشرف دارند، و اين طايفه از ساير بلادي که هستند به زيارت در هر سال بدين شهر مي‏آيند.

درياچه بزرگي که تقريباً پانصد متر مربع مي‏شود در وسط اين شهر است، و در ميان آن گنبد بسيار عالي که به نقوش مختلفه از طلاهاي رنگارنگ منقّش شده ساخته‏اند، و شايد بيش از صد هزار مثقال طلا در آن‏جا به مصرف رسيده، و گويند که نانک شاه در آن‏جا غائب شده، و بعضي از دانايان اين مذهب گويند: در اين‏جا بدن او را سوزانيده‏اند. در اين محل خدّام و متولّيان بسياري هستند که در شبانه‏روز يک عده آنها مشغول ساز زدن مي‏باشند، و گويند: به [سبب] اين عمل، شب و روز روح نانک در آن‏جا حاضر شده و از مريدان خود خشنود مي‏شود. و موقوفات زيادي دارد که به مصرف زوّار فقير مي‏رسد، و در هر سالي بيش از کرورها روپيه از بابت نذورات در آن‏جا آمده و در تحت نظر متوليان به مصرف معيّن مي‏رسانند. و مريدان بانک شاه را در آن‏جا سنگ به کسر سين مي‏نامند.

ذکر نانک و عقيده نانکيان که سنگان باشند

آن‏چه را که نويسنده از آنها شنيده اين است که گويند: در زمان پادشاه ابراهيم خان بن سلطان سکندر لودي که جماعت افغان بر ملک پنجاب فرمانفرما بودند، دولت خان افغان از امراي ابراهيم بود، و نانک در نزد او به شغل انبارداري مشغول بود. گاهي سيد حسن نام که در لباس درويشي بود در او تصرّف نمود (و بعضي از آنها گويند که سيد محمد عرفي نيز از مريدان او بود ولي در تاريخ تفاوت دارد) بانک آن‏چه از غلات در دست داشت همه را به تاراج داد و از علايق زن و فرزند خود را آزاد ساخت و روي به وادي تجريد نهاد. دولت خان او را براي پرسش حاضر ساخت ولي چون در او حالت درويشي ديد دست از او بداشت. بانک شروع در رياضت کرد و همي در تقليل غذا بکوشيد. سپس غذاي خود را منحصر به خوردن شير نمود، و پس از آن به اندک روغني کفايت کرد. او را هم به تدريج ترک کرد تا آن‏که فقط به استنشاق هوا اکتفا نمود. در آن هنگام به مرتبه پون‏آبادي – يعني مرتاض غذانخور – رسيد. مريدان بسيار در اطراف او گرد آمدند. پس از زماني کتابي از براي آنها اظهار داشت و نام آن کتاب پيکوکت است.

کتاب نانک شاه و عقايد او

اين کتاب به زبان جتيان – يعني روستايان و دهقانان – است. ابتدا اثبات توحيد و خالق آسمان و زمين را در او نموده، سپس افلاک و ارضين را غير متناهي شمرده و حلول و اتحاد که در ديانت هنود است [را] انکار سخت کرده و گويد: تمام پيغمبران به واسطه عبادت خداوندي به مقام بزرگي رسيدند، و هرکس از اتباع هر پيغمبر به دستور او رفتار نمايد او نيز به خدا راه دارد. و تمام اهل کتب آسماني را اهل نجات داند، و خوردن گوشت خوک و گاو و شراب را حرام نموده، و اذيّت به جاندار و نوع بشر را از بزرگ‏ترين گناهان قرار داده. و در حقيقت در اين کتاب مخلوط کرده احکام بسياري را از اسلام، و احکام چندي را از مذهب هنود. و بنيان تمامي مطالب خود را بر پايه عرفان و تصوف قرار داده است؛ از اين جهت مولوي رومي و حافظ و سعدي و عرفي – از عرفاي اسلام – در ميان مريدان او بسيار محترم باشن،د و نويسنده تمام کتب اين اشخاص را در دست آنها ديده که با خط ايراني [بوده] و ترجمه به زبان پنجابي نموده‏اند، و رام سنگ که با من رفاقت نموده بود از هريک نسخه‏اي به من داد که الحال موجود است.

و در ميان مريدان او مسلّم است که نانک طريقه اسلام مي‏پيموده، و از بت‏خانه احتراز داشته. جانشينان نانک يکي از آنها گروه ارجنمل است. بعد از نانک گوشت خوردن در ميان اتباع او شيوع يافت. گروه ارجنمل منع نموده، و معلوم مي‏شود که اين جانشين از هندوان بوده؛ چه آن‏که بانک فقط از گوشت گاو به مناسبت جذب قلوب هندوان، و از خوردن گوشت خوک بر قاعده اسلام منع کرده بود، ولي اين جانشين به کلّي گوشت خوردن را منع نمود.

ولي بعد از ارجنمل، پسرش که خليفه شد – و گروه هرکوبند نام داشت – دو مرتبه گوشت‏خوري را رواج داد، و اکثر از مريدان نانک طريقه گروه هرکوبند را در گوشت خوردن پيشه خود قرار دادند.

 عقايد سنگان

جماعت سنگ – که در لغت ايشان به معني شير است، و تمام اتباع نانک اين کلمه را از براي خود ذکر مي‏نمايند؛ چه آن‏که خود را شجاع‏ترين افراد هنود مي‏دانند – گويند: نانک شاه از افغان برنجيد و همت بر انقراض دولت ايشان گماشت، چنان‏که در سال نهصد و سي هجري ظهيرالدين بابر پسر بايسنقر بن شاهرخ بن امير تيمور کورگان همت بر انقراض دولت افغان گماشت، و لواي عزيمت به صوب هندوستان برافراخت، و دولت ملوک افاغنه را از آن کشور برانداخت.

جماعت سنگان نيز گويند که چون نانک شاه خواست به عالم ديگر شتابد، مريدان خود را جمع‏آوري نمود، و اين نصايح و وصايا به ايشان نمود. گفت: بايد مريدان و پيروان من بت و بتخانه نروند، و با بت‏پرستان آميزش نکنند، ولي آنها را دوست دارند. و ضعفا و فقيران قوم را دوست دارند، و غذاي خود را گوشت و ماست و روغن قرار دهند، و سر و ريش و موي بدن را نزنند، و تن را از زانو به پايين‏تر نپوشانند، و از اختلافات ملّي احتراز نمايند، و دشمنان دين و ملّت را به قول و عمل قوي نسازند. از اين رو، اين گروه با آن تسلط دولت فرنگ بر آنها، در اظهار شجاعت برخلاف آنها احتراز ننمايند، والحال هم به همان مراسم و عقايد باقي باشند. و استعمال دود نکنند، و در ميان فرقه‏هاي مذاهب با مسلمانان رايگان و مهربان باشند، خصوص با فرقه صوفيه خاک‏زاري، که به واسطه موي سر و شارب نزدن، آنها را از خود دانند. چون نانک شاه وصاياي خود را بيان نمود از دنيا برفت. مريدان او دو طايفه بودند از مسلمانان و هندويان. چون در خصوص جنازه خود وصيتي نکرده بود در ميان آن دو فرقه اختلاف پديد آمد. مسلمانان خواستند بدن او را به خاک بسپارند و طايفه هنود خواستند بسوزانند. اختلاف شديد و بازي خاک و آتش درگرفت. وقتي بر سر تابوت نانک شاه آمدند او را در تابوت نديدند. يک دسته گفتند: نانک شاه از نظر غائب شد، و طايفه ديگر گفتند که او را در خفا سوزانيدند. در همان حال در آن محل بر سر آن تابوت، بقعه عالي را طرح انداختند، و برکه‏ مخصوص مربع را در اطراف آن حفر کردند، و عمق آن برکه نيز سي متر است.

مريدان نانک شاه را نويسنده مکرّر در بلد پنجاب ملاقات نموده، و با آنها حشر و آميزش نمود. چند روزي در مراجعت از کلکته در لاهور با جمعي از آنها رفاقت داشت، و براي آنها غزل‏هاي حافظ را تفسير نمود.

اتحاد و حلول به عقيده سنگان

بابا نانک شاه در کتاب خود، توحيدي که خدا را از جميع نقايص امکانيه منزّه ساخته نوشته است. اما بعد از او، خلفاي پي در پي که از براي او پيدا شد سنگان را رو به غلوّ سير دادند. خليفه بعد از او گروه نانک است، که به فرموده نانک شاه، او را گروه کوبند خواندند، و گويند که او از قوم سرين بوده، و در افغانستان رشد و نمو کرده بود. و پس از آن، امروالس از طايفه بهلا، و سپس رامداس که از گهريان مودهي بود گروه شد، و پسر او ارجنمل به جاي او خليفه گرديد. و در زمان او سنگان نهايت غلوّ کردند و گفتند که بابا نانک شاه خداست، و هرچه هست آفريده اوست. و گويند که خدا به صورت او خود را ظاهر ساخت، و در وقت ارتحال، در هيکل گروه کوبند حلول کرد، و پس از او در بدن امرداس، و بعد از او در جسم رام داس، و بدين موجب، به ارجنمل فرود آمد، و هر کدام را به ظاهر نامي مخصوص شد، و إلا در باطن يکي بودند، و هرکه ارجنمل را عين نانک شاه نداند کافر است و قتل او واجب باشد.

و از وقايعات تاريخي اين قوم در کشور هندوستان آن است که چون گروه کوبند وفات نمود و پسرش به جاي او خليفه شد، با لشکر شاه جهان پسر شاه جهانگير جنگ‏هاي پي در پي رخ داد، و عاقبت نجات يافت و نتوانستند بر او غالب شوند.

گروه کوبند در علم خداشناسي از يگانه مردان اين فن بود. روزي يک نفر از سنگان از او پرسيد که خدا را در کجا پيدا کنيم؟ در جواب گفت: در هر خانه که نام گروه برده شود خداوند در آن‏جا حاضر خواهد بود.

از عادات سنگان است که هرکس حاجتي دارد نذر و نياز مي‏نمايند و حلوايي پخته، در عبادتگاه خود حاضر ساخته و به نام گروه به يکديگر داده و حاجت خود را نام مي‏برند و از گروه حاجت خواهند، و از ساير سنگان که در آن انجمن حاضر باشند مدد مي‏طلبند، و در عبادت‏هاي خود سازهاي مختلف زنند و از اشعار شعراي عارف کامل چون حافظ و مثنوي به صوت عالي مي‏خوانند. و در وسط معبد خود تختي گذارده و به انواع زينت‏ها زينت نموده‏اند، و بر روي آن تخت کرسي گذارده شده، و بر روي آن نيز رحلي گذارده، کتاب نانک شاه را بر روي آن گذارده‏اند. و چون يک نفر در عقب آن رحل نشسته، از کلمات آن کتاب مي‏خواند، تمامي ايستاده و دست بر سينه نهاده و سرها به زير افکنده تا آن کلمات خوانده شود. سپس تعظيم به آن کتاب نموده، و بعداً به حالت سجود در مقابل آن کتاب افتاده، برمي‏خيزند و حاجت خود را مي‏طلبند، و حلوايي که نذر کرده به يکديگر خورانيده، و همت از يکديگر در آن حاجت طلبيده، مي‏روند. و در اين عقيده با متصوّفه و نوع مسلمين دنيا شريک باشند؛ چه آن‏که عقيده اسلامي نيز همين است که چون جمعي کثير دل‏هاي خود را متوجّه امري سازند و از خداوند درخواست نمايند برآورده خواهد شد، بلکه کتب آسماني به اتباع خود، همه اين وعده را داده‏اند.

و ديگر از عقايد سنگان اين است که تمامي مريدان بابا نانک به بهشت روند، و بهشت خاص ايشان است، چنان‏که مسلمانان نيز همين عقيده دارند، بلکه هرديني همين عقيده [را دارد] و همين وعده را به خود به طور حتم مي‏دهد.

قاعده سنگان اين است که هرکس بر آنها وارد شود و نام گروه ببرد او را اکرام نمايند، حتي آن‏که اگر دزدي در خانه آنها وارد شود و نام گروه به زبان جاري سازد آن دزد را اکرام کنند…

ترقّيات و تعاليات سنگان

اين طايفه در دوره شاه عالم‏گير بن شاه‏جهان – که تاريخ او در تواريخ هندوستان مرقوم است – ترقيات کامل و فتوحات شاياني نمودند. اکثر اهالي پنجاب و نواحي آن را مغلوب ساختند؛ چه آن‏که در آن ايام، سلطنت آل تيمور در آن کشور به واسطه بروز و ظهور نفاق، ضعف و سستي به خود گرفته بود، و در آن هنگام هم دوره رياست گروه کوبند بود که بر روي سکه‏هاي او نقش زده‏اند، و يک وتيغ و فتح و نصرت بي‏درنگ يافت از نانک گروه کوبند سنگ. در اواسط قرن سيزدهم اسلامي بر کشمير و ملتان و ملک پنجاب غالب آمدند، ولي الحال در تحت‏الحمايه دولت فرنگ، و در شکنج دولت انگليس مي‏باشند، و به جز تجارت و زراعت از اساس سلطنت بر آنها چيزي نيست. مع‏الوصف در ملک پنجاب، اين طبقه بيش از ساير طبقات، رسومات ملّي خود را محفوظ داشته‏اند.

 ورود به شهر لاهور

اين شهر از شهرهاي بزرگ ملک پنجاب است و از بلاد قديمه به شمار مي‏رود. هميشه از ايام، دارالملک راجه‏هاي با اقتدار و سلاطين نامدار بوده است. الحال که در تصرّف دولت انگلستان است بر زيبايي و عظمت آن از جهاتي افزوده شده، مخصوصاً ايستگاه راه‏آهن که در جنب اين شهر ساخته‏اند يکي از ايستگاه‏هاي باشکوه و باعظمت دنيا محسوب است [که] اقتدار دولت را کاملاً نمايش مي‏دهد [و] نگاه‏کننده را عظمتي رخ مي‏دهد که به حيرت فرو مي‏رود.

در طرف صبحي بود که وارد اين شهر شديم. در جغرافياي قديم اين شهر را از اقليم سوم گرفته‏اند. مردمان قوي هيکل، بلند بالا و گندم‏گون دارد، و از صباحت منظر کاملاً بي‏بهره مي‏باشند. اطراف اين شهر، گشاده و نشانه‏اي از بهشت است. در ميان مردم آن‏جا اين مثل در زبان‏ها شهرت دارد: اصفهان نصف جهان [است] اگر لاهور نباشد. هوايش اندکي به گرمي مايل [است] و رود عظيمي از کنار آن مي‏گذرد که پل آهنين که نهايت جالب توجه است بر او بسته شده.

 وصف شهر لاهور

گويند که در زمان سلاطين گورکاني و آل تيمور چندان بر عمران اين شهر افزوده شده که شش فرسخ در شش فرسخ بوده است، وليکن بعد از فتنه نادرشاه در هندوستان، به تدريج رو به خرابي نهاده است. لاهور در هندوستان به مثابه اصفهان است در ايران، از جهت آثار باستاني که عموماً از بناهاي سلاطين تيموريه است. آن‏چه را که به نظر نويسنده رسيده در اين‏جا مرقوم مي‏دارم.

در اطراف شهر بارويي بود که بسياري از آن خراب است، و آن‏چه باقي مانده از گچ و آجر و برج‏هاي محکم بسته شده، و خانه‏ها نيز از گچ و آجر، و اغلبي در امروزه به طرز معماري فرنگ ساخته شده است، و بيشتر سه طبقه الي چهار طبقه است. قرب هفتاد هزار خانه به نام لاهور است که اين شهر را تشکيل مي‏دهد، و خانه‏هاي شاهزادگان و ملوک تيموريه که الحال از جمله آثار عتيقه اين شهر است نوعاً از سنگ‏هاي مرمر سفيد و سنگ‏هاي شبه سماق ساخته شده.

 نارين قلعه

از جمله بناهاي شگفت‏آور که مي‏توان گفت در تمامي شرق نظير آن ديده نمي‏شود، نارين قلعه است، که آن‏چه بخواهم بنويسم شايد در نظر خواننده راست نيايد، و با اسقاط بسياري از آن‏چه بايد بنويسم که از ده جمله، يکي نوشته شود، اين است: اين قلعه در شمال غربي اين شهر واقع است، و از طرف مشرق به شهر متصل شده، و از طرف غرب منفصل مي‏شود به مقدار صد و بيست گام، و از طرف شمال به قرب ششصد گام از رود بزرگ فاصله دارد، و قلعه اين ارگ، حصارش قرب شش هزار گام مي‏شود. اين حصار تمامي از سنگ سرخ تراشيده شده است که خيلي شبيه به سنگ‏هاي سماق است.

بنيان اين محکم حصار، از بناهاي نورالدين جهانگير مي‏باشد که از سلاطين نامي آل تيموري در هندوستان مي‏باشد. داخل اين حصار، مخصوص نشيمن آن شهريار و سلاطين بعد از او بوده، که وقتي شخص داخل مي‏شود تماشاي آن بناها کاملاً شخص را به حيرت مي‏اندازد. من تصور مي‏کردم عمارات صفويه در اصفهان در دنيا نظير ندارد. الحال که صورت اين بناها را ديده‏ام، هنوز عظمت و بزرگي و سليقه مردم شرق از نظرم محو نشده. اين قلعه مشتمل است بر ديوان‏خانه سلطنتي وسيع که داراي چهل ستون مي‏باشد، و آن ستون‏ها از سنگ سماق يک پارچه است، و تختي که محل نشيمن پادشاه بود يک پارچه از سنگ سماق [است] که دو متر طول و يک متر و نيم عرض در بالاي فضاي اين چهل ستون گذاشته شده، و حمامي در اين ارگ ساخته شده که تمامي ستون‏ها و سقف او از سنگ مرمر است، و حوضي از سنگ يشم دارد که از هفت پارچه تشکيل داده شده است، و حرم‏سراي سلطنتي در جنب آن داراي صد حجره است، و برجي که داراي هشت ضلع است، و صحن خانه و حجرات مربع است، و گويا تمام ديوارهاي آنها را قالي‏هاي گرانبهاي در بهترين نقشه‏ها آويزان کرده‏اند، در صورتي که تمامي از سنگ است، ولي در روي آنها چنان حجاري و نقر کرده‏اند که از کمال جفت‏گيري، در روز، تشخيص قطعات مختلفه داده نمي‏شود، نظير کاشي‏هاي معرق عهد صفويه، ولي اهميّت آن نقوش آن است که تمام گل و بوته و صورت‏هاي حيوانات همگي از سنگ‏هاي مختلف تراشيده شده، و جاي آنها را در ستون‏ها و ديوارهاي سنگي منقور کرده و نصب نموده‏اند، و آن سنگ‏ها که نقش‏ها از آنها صورت يافته سنگ عقيق و مريم و فيروزه و غيره است، و چنان ترصيع و منقور شده که در بدو نظر، نقاشي به نظر مي‏آيد. درهاي حجرات و بيوتات از سنگ‏هاي مرمر يک‏پارچه قرار داده شده، و آن از صورت اشجار و گل و رياحين و صورت‏هاي طيور و حيوانات به طوري ترسيم شده که عقل را به حيرت اندازد. برج مثمّن را از آينه‏هاي کوچک به طوري ساخته‏اند که غير از صورت عکس يا ديدن اصل، با قلم نمي‏توان وصف کرد.

مسجد جامع در لاهور

به فاصله دويست گام در داخله ارگ از طرف غربي، مسجدي ساخته شده که به قدر سي درجه ارتفاع صحن مسجد از زمين ارگ ارتفاع دارد. در طرف قبلي مسجد، سه گنبد از سر تا روي زمين از سنگ مرمر است، و دو مناره که از سنگ سماق ساخته شده. اطراف مسجد نيز از سنگ سماق و مرمر، ستون‏بندي و سقف بسته شده است. داخل گنبد، محرابي از سنگ رخام است که يکپارچه ساخته و حجاري شده است، و پنج هزار، بلکه شش هزار جمعيت در يک وقت در آن مسجد ممکن است نماز بگزارند، و نظير اين مسجد را فقط در شهر دهلي ديده‏ام. در ساير نقاط اسلامي نظير ندارد.

مقبره شاه جهانگير

مقبره اين پادشاه در سمت شمال واقع است. چنان شهرت دارد که يک کرورِ هند، روپيه صرف اين مقبره شده، و يک کرورِ هندوستان صد لک است، و هريک لک صد هزار روپيه، و هر پنج لک يک کرور ايران است. و مقبره وزيرش نيز در پهلوي آن است. قلم از وصف و توضيح آن عاجز است.

باغ شعله ماه

به فاصله يک فرسخ از شهر باغي است که آن‏جا را هم نمي‏توان با قلم معرّفي کرد؛ چه آن‏که اين باغ داراي طبقات هفت‏گانه است که هريک طبقه فوق، از طبقه مادون، ده درجه ارتفاع دارد. و اين باغ مربع طولاني است. ديوارهاي آن از گچ و آجر و سنگ تراشيده است، و داراي عمارت و حمام و بناهايي است که نظير همان بناهاي نارين قلعه است، و سطح خيابان‏هاي آن باغ نيز از احجار رنگارنگ فرش شده و در نهايت استحکام است.

وقتي سياحت‏کننده نظر مي‏کند، به جاي آن‏که يک نشاطي رخ دهد درهاي غم و اندوه و گرفتگي به روي بيننده باز مي‏شود؛ چه آن‏که اين آثار را به دست بيگانگان مشاهده مي‏نمايد، و حريم‏هاي آن شهرياران را عبرت‏گاه و آينه بي‏اعتباري اين عالم مشاهده مي‏نمايد. تمام اين بناهاي شگفت‏انگيز، حسرت‏هاي صاحبان و بانيان خود را که به زير خاک برده‏اند معرفي مي‏نمايد. از طرف دولت انگلستان در حفظ آن بناها اهتمام زياد به کار برده مي‏شود، و در هر سال کاملاً توجه بدان هست که دست فنا در آن آثار باستاني رخ ندهد، و براي تماشاگاه سياحان دنيا آداب و رسومي مقرّر نموده‏اند که هرکس ميل تماشا دارد بايد يک بليط که دوآنه [مي شود] داده، و از مأمور موظّف براي اين کار گرفته، سپس بتواند داخل در اين بناها شود.

آقا مير سيد علي لاهوري

من وقتي وارد شهر لاهور شدم، لدي‏الورود بر آن سيد محترم وارد شدم؛ چه آن‏که سابقه داده بودند و او هم منتظر بود. وقتي وارد شدم، از تصادفات، امر عيش برادرزاده او در کار بود، و تمامي نواب‏ها و بزرگان شيعه در آن‏جا حاضر بودند.

آقا مير سيدعلي، مجتهد شيعه اماميه است در لاهور. اصل آن جناب از قم ايران است. پدر بزرگوارش تفسيري بر قرآن نوشته که الحال ايشان هم مشغول اتمام آن مي‏باشند. در آن تفسير تمام اقوال و احاديث اماميه را در ذيل هر آيه مرقوم داشته‏اند و سي مجلّد است، هريک جزء در يک مجلّد. الحال قرب هشتاد سال از سنّ او مي‏گذرد. شخص دانشمند و مطلع بر وضعيات کنوني دنيا مي‏باشد.

نوّاب محمدعلي خان

اين نوّاب از شاهزادگان تيموري است. مردي بلند همّت و افتخار شيعيان هندوستان مي‏باشد، ولي سال‏ها است که با ساير نوّاب‏هاي ديگر، روزگار به کدورت مي‏گذرانند، چنان‏چه اين نفاق در تمام طوايف هندوستان، به تحريک دست غير، فرمانفرما مي‏باشد، و زوال خود را فراهم مي‏نمايند.

مدير مجله شيعه و ملاقات مبارکي با گاندي رييس مليّون هند

حاج ميرزا احمد علي يکي از فضلا و نويسندگان آن ديار بود که مجلّه‏اي به نام شيعه تأسيس فرموده بود. اين مرد فاضل، نهايت طرفدار شيعه، و در واقع زبان و چشم شيعه شهر لاهور است. مجله او هم به نام شيعه لاهور طبع و منتشر مي‏گردد، و ورود مرا در مجله خود به شيعيان لاهوري اطلاع داده بود؛ از اين جهت، بزرگان شيعه، در آن‏جا نهايت از ما پذيرايي کردند، و من نيز چند خطابه در آن‏جا ايراد نمودم. يکي راجع به اتحاد اسلام که در آن مجلس از رؤساي اهل سنّت و جماعت بسيار بودند، و گاندي رئيس ملّيّون هند نيز حاضر بود، و پس از خطابه، گاندي از جاي خود برخاسته، رو به من متوجه گرديد، و مرا در کرسي پهلوي خود نشانيد.

گاندي

اين شخص در لاهور براي اصلاح في مابين هندوان و سنگان آمده بود، و چون مرام او اتحاد تمام طوايف و ساکنين هند است، اين مجلس را نيز به امر او و نوّابان لاهوري، [متشکل] از تمامي رؤساي مذاهب هندوستان قرار داده بودند، و چون خطابه من در موضوع اتحاد مسلمين بود نهايت لذّت برده بود، و تفقّدات شاياني از من نمود، و براي تفرّج هم مرا در اتومبيل پهلوي خود نشانيد. وقتي من از مرکب فرود آمدم، مريدان گاندي شانه‏هاي مرا مي‏بوسيدند؛ براي آن‏که من پهلوي اين شخص نشسته‏ام. مي‏توانم بگويم که هيچ‏يک از رجال بزرگان دنيا، چنين نفوذ کلمه و محبوبيت در حال حيات خود نداشته‏اند. سيصد ميليون نفوس از هندو و مسلم، اين شخص را به نظر محبّت نگاه مي‏نمايند، که لااقل صد و پنجاه ميليون آنها او را ستايش مي‏نمايند. اين شخص در ابتدا رياضت بسيار کشيده، و روح خود را کاملاً قوي ساخته است که از هيچ‏گونه واردات و حوادث، تزلزلي در روحش رخ نمي‏دهد. غذاي او در اغلب شير بز و عدس پخته پوست گرفته است. اساس هستي او فقط پيراهن بلند و لنگي از کرباس مي‏باشد. داراي دو گوسفند و يک زن است، و مختصر اثاثيه اي که به پول هند بيست روپيه نمي‏شود. گرچه در مذهب هندوان است ولي روح توحيدي او در نهايت، او را قوي و محکم ساخته. زهد و تقوا از روي حقيقت دارد، و با جنگ مخالف، و با ريختن خون کاملاً ضدّيّت مي‏ورزد. اخلاقش اخلاق تصوّف است، و کردارش کردار اسلامي. ستايش بت را موهوم مي‏داند، ولي احترام بتکده را به مناسبت معبد ملّي لازم مي‏شمارد.

در همان مجلس، عقد اتحاد ميان فرقه‏هاي مسلمانان و هندوان بسته شد، بدين شرط که هندوان مساجد مسلمين را محترم بشمارند، و در اطراف آن حرکاتي که مخالف با مذهب مسلمين است به جاي نياورند، و مسلمين نيز گوشت گاو را بر خود حرام دانند، و حرمت گاو ماده را منظور دارند، و برادروار در کشور هند زندگاني نمايند و در دفع بيگانه بکوشند.

و گاندي با يک دسته از مريدان خود، براي تعظيم و تکريم مسجد مسلمانان، در مسجد داخل گرديد و به قرآن و محراب نهايت احترام گذارده، و سپس بزرگان مسلمين با او وارد در بتخانه شدند، و آنها نيز احترام اين معبد را منظور داشتند، و لوازم عهدنامه معمول داشته شد، ولي افسوس که اين اتحاد مدّت زماني طول نکشيد که تبديل به يک نفاق بنيان‏کن گرديد، و آتش نفاق ميان کشور هندوستان، خرمن هستي هندو و مسلمانان را بسوزانيد، و همان بيگانگان که سال‏ها است خون ملّت شرقي را به واسطه نفاق مکيده [و] آتش نفاق را دامن زده – به طوري که روزگار تاريخ او را نشان داده –  طفل ديوانه مسلماني را تحريک نمودند که به توسط نيشکر بي‏احترامي به گاو نمود. چون هندوان آن بي‏احترامي را به گاو خود ديدند، آنها نيز تنبک و طنبور خود را برداشته، به درب مسجد مسلمانان رفته، شروع به تنبک زدن نمودند. يک دسته به حمايت گاو، و دسته ديگري به حمايت مسجد به هم آويختند و خون يکديگر را ريختند. يک مرتبه اين نزاع به ساير شهرها خبر داده شد، و در هر شهري نزاع کهنه شده و نفاق ديرينه تجديد گرديد، و سرتاسر کشور هند يکپارچه نزاع هندو و مسلمان رخ داد، به حدّي که شب و روز در معابر و کوچه‏ها از يکديگر مي‏کشتند، و از ترس يکديگر در امان نبودند، و دومرتبه نتيجه به دست بيگانگان افتاد، و ملّت هندي را به دنيا به وحشيت معرّفي نمود که قابل هيچ‏گونه استقلال نيستند، و ميان سني و شيعه نيز همين نزاع به صورت ديگري شعله زد، و اين دو فرقه نيز به جان و مال يکديگر ريختند.

 شيخ عبدالعلي ترشيزي

از جمله طرفداران حزب شيعه در لاهور شيخ عبدالعلي بود. اين شخص نهايت در نظر عموم شيعه محبوبيت داشت، و در علم کلام نهايت ماهر بود، و علاوه بر آن‏که اکثر کتب کلاميه اماميه را در حفظ داشت، فراست و قوّه تصرّف و حافظه غريبي داشت. در مقابل اين شخص، هيچ‏يک از علماي هندوستان از اهل سنت نمي‏توانستند عرض اندام نمايند. اصل اين مرد از ترشيز خراسان، از يکي از دهات نيم‏فرسخي که توابع ترشيز بود مي‏باشد. در ابتداي جواني چندي مصاحب سيد جمال افغان بوده و در برز مشروطيت ايران خدماتي نموده. در ايام فشار محمدعلي ميرزاي قاجار به مشروطه‏خواهان، از ايران به طرف عراق عرب، و از آن‏جا به طرف هندوستان رهسپار گرديد، و در لاهور متوقف شد، و در ترويج مذهب شيعه کوشيد، و از طرف کساني که به نفاق ميان مسلمانان مايل بودند کمک بسيار مي‏شد. مناظرات و کلمات ايشان در جرائد هندوستان مطبوعاً منتشر مي‏گرديد، و در مراتب عرفان و علوم معقوله نيز استاد وقت بود. کمتر کسي را در هندوستان، در مناظره مذهب اماميه، با اين شخص برابر ديدم، و اسباب اين کار هم از براي او موجود بود. عموم شيعه اثني‏عشريه هندوستان، اين شخص را به منزله چشم خود مي‏دانستند. نويسنده با او در زمان توقف لاهور نهايت الفت داشت.

ورود مبارکي در شهر دهلي هندوستان

پس از سياحت از لاهور براي شهر دهلي حرکت نموديم. در طرف عصر از ايستگاه آهن بيرون آمديم، وارد شهر شديم. اين شهر به چهار اسم خوانده مي‏شود: دهلي و دلهي و دلّي و شاه جهان‏آباد. الحال به منزله پايتخت هندوستان محسوب مي‏شود. اوضاع اين شهر از زمان تسلط فرنگ بسيار تغيير کرده، خيابان‏هاي عالي سمنت‏کاري و باغات بهشت‏آيين نوييني طرح انداخته شده است، و عظمت اين شهر هم در کشور هندوستان از جهت سابقه اهميت، کمتر از لاهور نيست، بلکه در زماني اهميت او بيشتر بوده است. و در کتب هندوان است که دملي به کسر دال و سکون ميم و لام با ياء آخر، و دلّي به تشديد لام در زمان باستان اندرپهت نام داشته است، و در دوره اوّل باستان، بارويي از ياقوت سرخ داشته، و در دوره دوم بارويي از زمرّد سبز داشت. و چون آن دوره گذشت، در دوره سوم، بارويي از طلاي سرخ بر او کشيدند، و در دوره چهارم از پولاد شد، و جهت آن اين بود که هرقدر مردم از خدا دور شدند آن ديوارها نيز تنزل کرد، و اعتقاد هندوان در سرزمين آن شهر، همان اعتقادي است که شيعه ايران راجع به زمين قم دارند. در وجه تسميه دهلي گفته‏اند که منسوب است به شخص بناکننده آن در قرون اخيره، به اين معني که دهلي نام راجه‏اي است که آن شهر را تعمير يا از نو ساخته و به نام خويش مرسوم گردانيده و او را پايتخت کشور خود قرار داد. و پس از آن، مقرّ راجه‏هاي بزرگ، و سپس مرکز سلطنت سلاطين اسلامي در هندوستان واقع شد، و آن‏چه از آثار سلاطين با عظمت، از قصور عاليه و بناهاي رفيع‏البنيان ديده مي‏شود، تمامي از بناهاي سلاطين اسلامي است. و از زماني که جهان بن شاه جهانگير به تعمير او پرداخت نام او را شاه جهان‏آباد گذاردند.

در اين شهر، آثار بزرگواري و عظمت اين پادشاه و ملوک اسلام، همانا همان جلوه و شکوه را دارد که آثار سلاطين اموي در اسپانيا در نزد مردم غربي عظمت و جلوه دارد. آن‏چه در وصف نارين قلعه لاهور بيان شد، در اين شهر به اضعاف مضاعف است. گمان نمي‏کنم کسي توانسته باشد از روي تحقيق، با قلم، شرح اين آثار را از عهده برآمده باشد، جز ديدن که يک صورت ظاهري نشان دهد. ديگر از رنج دست و فکر و زحمت و مخارجات و همّت بشري، بيننده را هم معلوم ديگري جز حيرت رخ نخواهد داد.

در زمان ملوک گورکانيه طول اين شهر دوازده فرسخ، و عرض او شش فرسخ بوده است. از تاريخي که نادرشاه افشار قدم بدان شهر گذارده، همان امري را قدم نادري بر آن شهر بخشيده که قدم افغان‏ها در اصفهان بخشيد، و خرابي‏هاي آن تاکنون صورت آبادي به خود نديده است. اکنون قرب صد و بيست هزار باب خانه در اوست که همگي از آجر و آهن و گچ، بعضي به طرز معماري‏هاي سابق هند، و بعضي به طرز معماري‏هاي اهل فرنگ، از سه طبقه الي پنج طبقه ساخته شده است، و از عمارات عاليه وزرا و ملوک، در آن شهر بسيار به يادگار مانده است، که ديگر مهندس فکر از عهده طرح آنها نخواهد برآمد.

اين شهر از اقليم سوم است، و هوايش مايل به گرمي است. رودخانه بزرگي که سرمنشأ آن جبال کشمير است از طرف شمال شهر مي‏گذرد، و داخل رود گنگ مي‏شود، و از آن‏جا به اقيانوس هند ريخته مي‏شود. اين شهر از چهار طرفش در زمين‏هاي مسطّح هموار و جنگل‏هاي تو در تو واقع است.

نارين قلعه دهلي

در سمت مشرق شهر دهلي قلعه‏اي است که او را نارين قلعه مي‏گويند. رودخانه مذکور از طرف شمال رو به طرف مشرق اين شهر آورده و از کنار قلعه مي‏گذرد. چنين ارگي ديده ايام نديده، و روزگار مهندسين، چنين بنايي ديگر نخواهد زاييد. باروي اين قلعه از سنگ‏هاي سماق مانند است که تمامي را تراشيده، از چهار متر الي يک متر عرض و طول نصب کرده‏اند، و چنان دروز اين سنگ‏ها به هم متصل شده که گويا ديوار ارگ از يکپارچه سنگ است. از مأموري که موظّف اين کار بود بليط دوآنه گرفته، با رفقاي خود وارد قلعه شديم. ابتداي ورود و مدخل آن قلعه، مانند بازارچه‏اي مي‏باشد که از سنگ تراشيده شده است، و سردرب آن [را] نيز از احجار سماقي دو طبقه نصب کرده‏اند. درون قلعه چندين عمارت است که تمامي از سنگ مرمر ساخته شده است. يکي عمارتي است که هشتاد ستون از سنگ مرمر زير سقف اوست، و آن سقف نيز از سنگ مرمر است، و تخت سلطنت بر فراز اين عمارت قرار يافته، و عمارت ديوان عدالت است. حجّاري اين عمارت، در وصف و بيان نيايد. صورت ترازويي نقش زده‏اند که عدالت را به ملّت نمايش مي‏دهد، و در يکي از اين عمارات، اثاثيه اطاق سلطنتي هنوز باقي است. ظاهراً وساده و متکاي شاه عالم بن عالم‏گير است، که از پارچه‏هاي هندي مخمل و زري‏باف است، و قلياني که از شخص او بوده، و ني‏قليان از جواهرات مختلف الالوان است.

آن اطاق به قدر چهار متر طول و سه متر عرض، از هر طرف سنگ مرمر که بلندي او نيز سه متر است قرار داده شده. يکي از اين عمارات، الحال موزه‏اي است که اشياء عتيقه در آن‏جا گذارده شده. از آثار چهار هزار سال قبل تا زمان عصر نادري، از کتاب و نوشته‏جات و مجسّمه و ظروفات و آلات هر قرني موجود است. و يک عمارت ديگر از سنگ مرمر در زميني قرار داده شده، که تمامي، جاي تنگ‏هاي مشروبات مي‏باشد. و حمامي از سنگ مرمر در طرف ديگر است، و يک مسجد از سنگ مرمر در داخله ارگ ساخته شده که مسجد مخصوص حرمسراي سلطنت بوده، گويا تمامي اين مسجد در يک قالب ريخته شده است.

در تمام عمارات سلطنتي، صورت طيور و حيوانات و گل و رياحين از سنگ‏هاي رنگارنگ نقش زده شده که تمامي منقور است.

در بيرون ارگ خيابان فاصله شده، مسجد جامع است. سطح اين مسجد تقريباً از چهار طرف به قدر بيست درجه از سطح خيابان ارتفاع دارد. سردرب‏هاي عالي رفيع براي او قرار داده شده که از پله‏ها بالا مي‏رود، تا آن‏که وارد مدخل مسجد مي‏شود. صحن اين مسجد مربّع، و گنجايش بيست هزار جمعيت از براي نماز دارد. قبله مسجد سه گنبد و چهار مناره است. گنبد وسط بزرگ، و دو گنبد ديگر کوچک است. مناره‏ها در دو طرف سه گنبد، و دو عدد در طرفين گنبد وسط است، که هريک از گنبدها در ميان دو مناره قرار گرفته شده. تمام اين گنبدها و مناره‏ها از سنگ مرمر سفيد است، به طوري دروز آن جذب شده که گويا هر گنبدي کاسه چيني است [که] منعکس قرار داده شده. بناهاي اطراف مسجد از سنگ‏هاي سماقي و مرمر، و سقف‏ها تمام از سنگ سماقي است. احترام اين مسجد به طوري است که از درب ورود بايد پا را برهنه کرد و کفش چوبي مخصوص در پا نمود، و در نهايت، مواظب ظرافت و نظافت مي‏باشند.

مساجد ديگر معتبر نيز دارد که نظير آنها در ممالک اسلامي غربي ديده نمي‏شود. آن‏چه نويسنده در بلاد اسلام ديده، مساجد مهمّ، يکي مسجد اموي است در شام، و ديگر مسجداقصي، و مسجد اياصوفيا در اسلامبول، و مسجد شاه عباس در اصفهان، و مسجد گوهرشاد در مشهد، و مسجد جامع دهلي.

اگرچه هريک از اين مساجد از بناهاي اوّليه اسلامي است از جهت رفعت، ولي هيچ‏کدام را به مسجد دهلي نمي‏توان قياس کرد، به خصوص گنبدهاي او را که در سمت قبله اوست. چنين حجّاري در هيچ يک از مساجد اسلامي ديده نمي‏شود.

قتل عام نادر در شهر دهلي

دو توپ از توپ‏هاي نادري در نزديکي موزه دهلي ديدم. يادم آمد از شجاعت اين جهان‏گشاي ايراني. هنوز اسم نادر در ميان مردم شهر از زبان‏ها محو نشده است. پس از آن‏که با محمدشاه هندي جنگ کرد و محمدشاه را مغلوب ساخت، حالت غضب بر مزاج نادري مستولي شد، حکم به قتل عام دهلي نمود. در ميان مردم آن شهر چنين معروف است که نادر چهار لک نفوس زن و مرد و کوچک و بزرگ را از زير تيغ گذرانيد. سپس چون ديد نگاه‏داشتن هند کاري است مشکل، با محمدشاه صلح نمود. گويند: در آن مهماني که بعد از صلح، محمد شاه از نادر نمود، جواهرات به رنگ‏هاي مختلفه در صورت مأکولات در سفره چيد. نادر دست دراز کرد و گفت: اينها قابل خوردن نيست. محمدشاه گفت: پادشاه ايران مگر جواهرات ميل نفرمايد؟ نادر گفت: غذاي ما همان غذاي سايرين، لقمه ناني است. محمدشاه گفت: من تصور کردم غذاي پادشاه ايران جواهرات است که اين همه زحمت به خود داده، از ايران به هند آمده. اگر غذاي نادر نان است مگر در ايران يافت نمي‏شد؟ نادر از اين کلمه مدّتي در سکوت بود.

حکايت ميمون

حکايت ميمون که هنوز از نظرم نرفته و در شهر دهلي رخ داد دو حکايت است؛

يکي آن‏که در خيابان، پيرمرد هندي کلاه عرقچين مي‏فروخت و در زنبيلي کلاه‏ها را گذارده، در خيابان به دست گرفته، دور مي‏زد. گوشه خيابان نشسته بود [و] مشغول نان خوردن بود. يک ميمون در نزد او آمد. پيرمرد تغير سختي به ميمون نمود. آن ميمون کلّه خود را در زير بند زنبيل فرو برد و زنبيل را برداشته، بالاي درخت نارگيل برد، و از آن‏جا تمام کلاه‏هاي پيرمرد را يک يک پاره کرده، به زير انداخت، و هيچ دسترس هم به بازگرفتن از دست او نبود.

حکايت دوم: آن‏که صبحي از خواب برخاستم. مقابل منزل ما که فوقاني بود، خيابان و در طرف ديگر مسجدي بود. دو گربه بر روي بام مسجد دعوا و جنگ مي‏کردند. يک ميمون از بام بالاخانه‏اي که من در او بودم، به توسط سيم تلگراف، از عرض خيابان به بام مسجد خود را رسانيد، و به طور آهستگي که گربه‏ها نفهمند قدم‏هاي خود را کوچک کوچک برداشت، تا وقتي که به گربه‏ها رسيد، يک سيلي به صورت هريک از دو گربه زد و دعوا خاتمه پيدا کرد. گربه‏ها پا به فرار گذاردند. ميمون به صداي آهسته شروع به خنده کرد. و اين بهترين صورتي بود که اين دعوا را بدون محاکمه خاتمه داد، و إلا اگر به طرز قانون مي‏خواست اين دعوا را خاتمه دهد، نه عمر ميمون کفايت مي‏کرد، و نه روزگار متداعيين وفا مي‏کرد، و بالاخره دعوا جزء ميراث به ورّاث مي‏رسيد…

مذاهب مختلفه و مردم دهلي

مردم شهر دهلي متوسط اندام و گندم‏گون و از صباحت منظره بهره‏مند مي باشند. و جمعيت اين شهر مرکب است از چندين مذهب؛ اوّل: اهل سنّت و جماعت از اسلام که بر همه غالب مي‏باشند، و نوعاً در فروع پيروي از امام اعظم ابوحنيفه مي‏نمايند، و کمي هم از مذهب مالک تقليد مي‏نمايند. و ديگر شيعه اثني‏عشريه است که آنها نيز شوکتي دارند. و ديگر شيعه اسماعيليه مي‏باشند. و يک عدّه از متصوّفه قادريه و چشتيه، و جمعي از مذهب وهابي که ابن سعود را که در حجاز است امام و خليفه و اولوالامر واجب الاطاعة مي‏دانند. و سپس گروه هندوان و بت‏پرستان مي‏باشند. و جمعي از جماعت سنگان و هندوان نيز به مذاهب مختلفه تقسيم مي‏شوند. و در اکثر اوقات نزاع و جدال مذهبي بسيار است.

نويسنده با بسياري از آنها صحبت نموده. روزي با يکي از محدّثين وهّابيه صحبت نمودم. تصوّر نمي‏کرد که من شيعه اثني عشريه مي‏باشم و يا از اهل سنت و جماعت. من وقتي او را گرم صحبت نمودم و دل به او دادم و مطالب او را تصديق ‏کردم، ورقه‏اي به من داد از ملّاهاي الرياض و سنجد و قضات وهابي عربستان. مضمونش اين بود که اهل سنت چندان از ما دور نيستند، به خصوص مذهب مالکي که آنها از سه مذهب ديگر اهل سنت به ما نزديک‏تر مي‏باشند، وليکن مذهب رافضي از ماها دورند، بلکه از حقيقت اسلام دور مي‏باشند، و ماها با چهار مذهب سنّت بايد متحد شويم و تا جان در قالب ما هست جدّيت کنيم تا آن‏که رافضي و شيعه را از عالم دنيا برطرف نماييم. و اکنون تا اين حد موفّق شده‏ايم که در حجاز، قبور و بقاعي که شيعه ستايش مي‏کردند و به منزله بت بود خراب نموديم و از رسومات آنها جلوگيري و جمعي را کشتيم.

 مذاکره با محدّث وهابي

پس از آن‏که اين ورقه را به من نشان داد، ورقه ديگري نشان داد که جمعيت وهّابيه هند اظهار تشکرات خود را از اين تصميم و اتحاد خود را با آنها به سوي ابن سعود و ساير وهابيه حجاز نوشته بودند، و صورت آن ورقه چاپ سنگي بود، که معلوم بود از اين اوراق، بسياري براي جماعت وهابيه فرستاده بود. و الحال عين صورت آن ورقه در نزد من نويسنده موجود است.

من پرسيدم: آيا شيعه منکر قبله هستند، و يا منکر نبوّت، و يا منکر قرآن، و يا منکر سنت نبوي؟!

در جواب گفت: هيچ‏کدام، بلکه منکر خلفاي راشدين مي‏باشند.

گفتم: آيا بهانه اي براي اين انکار به دست شيعه هست يا نيست؟!

گفت: بلي، آنها را غاصب مي‏دانند.

گفتم: آيا اين حرف را از خود گفته‏اند يا از بعد از زمان رسول ‏صلي الله عليه وآله بلافاصله اين حرف پيدا شده؟

گفت: از بدع شيعه است که از زمان ابن المطهر (علامه حلي) درآمده.

گفتم: پس صحيح بخاري که چهارصد سال قبل از ابن المطهر نوشته شده از چه مدرکي نوشته: فاطمه ‏عليها السلام از دنيا رفت در صورتي که از خليفه اوّل و دوم غضبناک بود. بخاري دروغ گفته يا غضب فاطمه‏ عليها السلام بي‏مورد بوده؟! اگر بخاري دروغ گفته پس چرا او را توثيق نموده‏ايد؟ و اگر غضب فاطمه‏ عليها السلام مورد نداشته، قرآن براي چه او را جزء اهل‏بيت طاهره و مطهّره از رجس قرار داده؟

چون سخن بدين مقام رسيد گفت: اگر مباحثه و تشاجر در مذهب من حرام نبود جواب مي‏گفتم.

و با يک نفر ديگر صحبت نمودم. من از براي او از احاديث صحيح بخاري دليل آوردم. او وقتي چاره‏اي نديد گفت: اين احاديث موضوع است و اعتباري بر آنها نيست. آيات قرآن هم فقط به ظاهر صرف، معني آن را قبول مي‏نمود و آن‏چه مخالف عقل بود مي‏گفت: ما نمي‏فهميم.

 معاودت از دهلي به لاهور

پس از چندي که در دهلي بوديم دومرتبه معاودت به شهر لاهور نموديم، به واسطه دعوتي که ثانياً از طرف نوّاب عالي‏جاه محمدعلي خان شده بود. در اين سفر تازه‏اي نداشتيم در لاهور، جز آن‏که به قاديان از براي ديدن خليفه احمد قادياني رفتيم.

 قاديان و ميرزا احمد قادياني

قاديان قصبه‏اي است از مضافات شهر لاهور. ميرزا احمد قادياني از آن‏جا ظاهر شده و اتباع او در تمام کشور هندوستان و بنادر ايران و در لندن بسيار مي‏باشند.

ظهور مذهب قادياني به دسيسه انگليس‏ها شده. از آن‏جايي که قاعده انگليس براي استفاده شخصي، ايجادنفاق است در ميان ملل عالم، به خصوص در مللي که در مستعمرات او زندگاني مي‏نمايند، و بالخصوص هندوستان، که از زماني که هند را جزو مستعمرات خود قرار داده، در ميان مسلمان و هندو بيش از چهل مذهب مختلف ايجاد کرده است. از آن جمله مذهب قادياني است که الحال قرب هشتاد سال است تبليغات خود را به قوه انگليس‏ها در هند و لندن ادامه داده است، و تاکنون شايد چهار کرور اتباع اوست.

شخص ميرزا احمد، وضع زندگاني او نظير ميرزا علي محمد باب است که در ايران به تحريک انگليس‏ها ادعاي بابيت نمود؛ چون کاملاً مزاج هر ملّتي را که چه نحوه‏اي از مذاهب مخترعه در آنها تأثير دارد مي‏دانند. ميرزا احمد مدّعي است که روح مسيح در من حلول کرده، و آن اخباري که در اسلام و کتاب انجيل است که مسيح در آخرالزمان به زمين مي‏آيد [را] در شأن خود قرار داد، و وفات مسيح را که نوع مسلمان‏ها قائل نيستند او انکار کرد، و براي تقويت مدّعاي او، به تحريکات مذهب‏سازها در کشمير، محلي را قبر مسيح اولي قرار دادند و گفتند: مسيح را چون خواستند به دار زنند فرار کرد و به اين ملک آمد و در اين‏جا زن گرفت و پس از چندي وفات يافت. عده‏اي هم مدّعي هستند که ما هم از اولاد مسيح مي‏باشيم.

و اخباري که مسلمانان دارند بر اين‏که نبوّت بعد از خاتم‏الانبياء منقطع است [را] بدين‏گونه تأويل نمود که مقصود انقطاع رسالت است نه قطع نبوّت. و ديگر در مسأله معراج است که او را روحاني قرار داده. چهارم: موضوع معاد است که او را مانند معراج روحاني دانسته.

از لاهور تا قاديان به خط ريل (راه‏آهن) چهار ساعت بين راه است. در اين چهار ساعت به مذاکرات مذهبي با يک نفر از مبلّغين آنها [مشغول] بودم. به تمام معني از علم کلام و فايده بعث رسل و نتيجه مذهب در بشر، بي‏بهره بود. پس از ورود، به فاصله دو ساعت، در مسجد، خليفه ميرزا احمد را ديدم. وارد موضوع بحث نشد. دو کتاب به من داد. يکي از آنها حقيقةالوحي است که آيات عربي مانند در او بافته و نوشته است، و مقام اين مسيح آخرالزمان از اين آيات بر دانايان هويداست.

انا فتحنا لک فتحاً مبيناً (قرآن) فتح الولي فتحٌ (غيرمعلوم) وقرّبناه نجيّاً (قرآن) اشجع الناس (غيرمعلوم) ولو کان الايمان بالثريا لناله (اقتباس از حديث، ولي ناتمام) انار اللّه برهانه (غيرمعلوم المعني) کنت کنزاً مخفياً فاحببت ان اعرف (اقتباس از حديث) يا قمر يا شمس انت مني و انا منک (کلام پريشان) تا آن‏جايي که مي‏گويد:

بورکت يا احمد و کان ما بارک اللّه فيک حقا فيک شأنک عجيب و امرک غريب الارض و السماء معک کما هو معي انت وجيه في حضرتي اخترتک لنفسي سبحان اللّه تبارک و تعالي زاد مجدک ينقطع ابائک و يبدأ منک و ما کان ليترکک حتي يميز اللّه الخبيث من الطيب اذا جاء نصراللّه و الفتح و تمت کلمت ربک هذا الذي کنتم به تستعجلون اردت ان استخلف فخلقت آدم دني فتدلي فکان قاب قوسين او ادني يححي الدين و يقيم الشريعة يا آدم اسکن انت و زوجک الجنة يا مريم اسکني انت و زوجک الجنة يا احمد اسکن و زوجک الجنة نصرت و قالوا لات حين مناص ان الذين کفروا و صدوا عن سبيل اللّه رد عليهم رجل من اهل فارس شکر اللّه ام يقولون سعيد نحن جميع منتصر

جماعتي را در هندوستان ديدم که وقتي مي‏خواستند تفريح کنند اين آيات را مي‏خواندند و بهترين تفريحات آنها بود.

و من آن‏چه در باطن فکر کردم اين اشخاص را دست تحريک مي‏گمارد که به اين کلمات و ادعاها مقام رهنمايان توحيد را مسخره و کوچک نمايند. ميرزا احمد شريعت اسلام را نسخ نکرده و مدعي است که من براي تازه کردن دين اسلام آمده‏ام. از اين جهت در آداب اسلام برحسب ظاهر کاملاً جديت در اعمال آن دارند، حتي آن‏که روزي بر سر سفره ناهار بوديم، يک نفر از پيروان او وقتي خواست دست به سوي غذا دراز کند صداي مؤذن به گوشش رسيد، به فوريت دست از غذا کشيده، مشغول نماز شد. و از روي همين ظاهر شرع، پيروان او فريب خوردند، و غلام احمد هم که نام اوّلي او ميرزا بوده و بعداً به جاي ميرزا غلام گذارده، براي اظهار غلامي در مقابل حضرت احمد پيغمبر اسلام است. چنان‏چه اشعار مانندي هم در اين زمينه گفته است… در خصوص علّت گفتن اين اشعار در همان کتاب نوشته است که چون يک نفر از مذهب آريه سماج در بيانات خود کلمات توهين آميز نسبت به مقام محمدي صلي الله عليه وآله گفته، غلام احمد اين ابيات را در رد او فرموده، و پس از سه روز، بدون علت، شکم او پاره شده. و کشته شدن اين آريه سماج را يکي از معجزات غلام احمد مي‏دانند. پول‏هاي زيادي صرف تبليغات اين مذهب مي‏شود که عادي نيست و معلوم است که منبع مخصوصي دارد.

 مذهب آريه سماج

به مناسبت اين‏که اسم از آريه سماج برده شد توضيح اين مذهب به طور اختصار اين است که يک دسته متجدّدين از مذهب هندو مي‏باشد که نظير مذهب پروتستان است در ميان مذاهب نصاري. اين طايفه نيز از مذاهب تازه ميان مذاهب هندوان است که براي ايجاد اختلاف توليد شده، و مرام آنها رفع موهومات از ديانت هنود و شکستن کهنه‏پرستي‏هاي در مذهب است، و احکامات سختي که در ميان مذهب هندو است [را] از بين برداشته، از جمله عقيده هندوان اين است که غير هندو از هر مذهبي اگر خواست وارد مذهب بت‏پرستي و هندو بشود برهمن او را نمي‏پذيرد و بدين ديانت قبول نمي‏شود. مذهب آريه سماج اين حکم را انکار کرده و گويند: هرکس از هر مذهب وارد مذهب بت‏پرستي شد بايد او را پذيرفت.

و ديگر آن‏که در مذهب هندوان تبليغات را جايز نمي‏دانند، ولي آريه سماج واجب مي‏داند. و ديگر آن‏که در مذهب هندو دهان خود را نجس مي‏داند و ظرف آب را هيچ‏وقت بر لب نمي‏گذارد، ديگري آب در دست او مي‏ريزد و لب را بر کف دست مي‏گذارد. آريه سماج اين حکم را لغو کرده. ديگر گوشت خوردن است که هندوان حرام دانند، ولي مذهب آريه سماج جايز شمرده، و الحال در تمام هندوستان از کرور متجاوز مي‏باشند، و در تمام هند در هر شهري محفل و تبليغ‏خانه دارند. و از جمله چيزهايي که نهايت با بت‏پرستان و هندوان مخالفت دارند امر لباس است؛ چون در ميان هندوان لباس مخصوص از شال به سر بستن و پيراهن و فوته است، ولي اين مذهب در لباس هم ترخيص داده که هر نوع لباس پوشيده شود کفر نيست و مانع ندارد. و به قدري هندوان با افراد اين مذهب عداوت دارند که اگر در پنهاني يک نفر از آنها را به دست بياورند حتماً خواهند کشت. و در طرز عبادات و بسياري از عادات با هندوان مخالفت مي‏نمايند، و براي محافظت مجالس نطق و تبليغ آنها، از طرف دولت انگلستان پاسبان گذارده مي‏شود، و به عنوان طرفداري از اقليّت حمايت از آنها مي‏نمايد.

حرکت از براي شهر لکنهوء به توسط خط آهن از لاهور در روز جمعه بود. روز شنبه وارد شهر لکنهوء شديم. با بعضي از مردم اين شهر از مشهد مقدّس آشنايي حاصل شده بود.

  شهر لَکنِهُوء

لکنهوء به فتح لام و سکون کاف عربي و نون مکسوره و هاء مضمومه بعده الواو و بعده الهمزه، شهري است دلگشا و مدينه‏اي است روح‏افزا. چهار جانب او گشاده و در زمين هموار واقع است. در جغرافياي قديم او را در آخر اقليم سوم نوشته‏اند. هوايش گرم و آبش سازگار و انواع حبوبات و غلّات در او فراوان است.

مردم اين شهر سه طايفه مي‏باشند؛ اوّل: هندوان، و دوم: شيعه اثني عشريه، و سوم: از اهل سنّت و جماعت حنفي مذهب. ولي در اين شهر، اقتدار با شيعه مي‏باشد؛ از اين جهت او را دارالملک تشيع و دارالايمان نامند.

وضع خيابان‏هاي اين شهر مثل ساير شهرهاي هندوستان [به] اسلوب معماري فرنگ است، و رود بزرگي از جانب او مي گذرد. مساجد و مدارس در اين شهر بيش از ساير شهرهاي هند است. گويند: قرب هزار امام‏باره دارد، يعني تکيه‏اي که براي عزاداري حضرت سيدالشهداء ساخته‏اند. مرحوم مير سيد حامد حسين از اين شهر است.

مير سيّد حامد حسين

مير سيّد حامد حسين که يکي از مفاخر بزرگ شيعه دنيا است و پدر او از نيشابور ايران بوده در شهر لکنهوء نشو و نما يافته.

اين شخص بزرگ کتابي در اثبات مذهب شيعه نوشته موسوم به عبقات الانوار. موضوع اين کتاب ردّ بر يک نفر از علماي اهل سنّت است که ردّي بر مذهب شيعه و تکذيب احاديثي که شيعه بدان‏ها تمسّک نموده اند نوشته است. مرحوم مير سيد حامد حسين در ردّ اين کتاب، کتاب عبقات را مرقوم داشته و هر مجلّدي را در اثبات يکي از آن احاديث مقرّر نموده. بدين ترتيب که از علماي عامّه و صحابه کبار که از صدر اوّل اسلام تا عصر خود آن حديث را نوشته و يا روايت نموده‏اند، تمامي را با اقوال علماي اهل سنّت در توثيق آنها، و شاگران هريک از علماي مصنّفين را با اسامي کتب آنها مرقوم داشته است.

يکي از مجلّدات عبقات را نويسنده شمردم، بالغ از سه هزار کتاب از اهل سنت در اثبات حديث أنا مدينةالعلم نام برده.

اسباب نوشتن اين کتاب را حکام رام‏پور و خيرپور و انجمن شيعه در لکنهوء فراهم نموده‏اند، و از طرف سياست‏مداري نايب‏السلطنه هند هم اقتضا چنين مي‏کرد که مخالفت ميان سني و شيعي اشتداد پيدا کند، و به نوشتن ردها بر عليه يکديگر، جامعه را مشغول نمايند.

مرحوم مير سيد حامد حسين را شيعه هند کرامات بسياري از براي او نقل نموده‏اند، ولي نويسنده را عقيده اين است که بالاترين کرامت نوشتن همان کتاب عبقات است که از علماي متقدّمين و متأخّرين در شيعه کسي از عهده چنين تأليفي برنيامده است.

گويند که مير سيد حامد حسين مسافرتي به تمام ممالک اسلامي نموده و در کتابخانه سلاطين آل عثمان در اسلامبول و کتابخانه خديويه در مصر وارد شده و هر نسخه‏اي که به نظرش درآمده که براي مقصود مفيد بوده با پول‏هاي گزاف استنساخ نموده و يا عين نسخه را گرفته است.

کتابخانه آن مرحوم الحال در اين شهر موجود و برقرار است.

نويسنده در آن کتابخانه فوايدي به دست آورد، و الحال هم فرزند ارجمند باسعادت آن مرحوم در تتميم مجلّدات عبقات مشغول است.

مير سيد ناصر حسين

جناب مير سيد ناصر حسين فرزند مرحوم جناب مير سيد حامد حسين است. جامع معقول و منقول و در علم فقه و اصول استاد زمان است، و در علم حديث در ممالک اسلامي کمتر کسي مانند آن جناب است. عموم شيعه مذهب، مقام او را در هندوستان ارجمند شمارند و جمعي ربقه تقليد ديني از شخص او به گردن نهاده‏اند.

به صفت زهد و تقوا آراسته، و به فضايل و مکارم اخلاق و ملکات معنوي زينت‏بخش عالم روحانيت است. اوقات خويش را به تأليف و تصنيف مي‏گذراند. اکنون مجلّدات عبقات را به نوزده جلد رسانيده است. نويسنده از خدمتش بهره‏مند گشته، قرب هفتاد سال است از روزگار شريف او مي‏گذرد.

از جمله اموري که مورد توجّه من شد در اين شهر، همّتي است که در تربيت مبلّغين و وعّاظ شيعه به رياست مولانا نجم الحسن به نام مدرسةالواعظين مصروف داشته‏اند و فوايد بسياري حاصل کرده‏اند.

مدرسة الواعظين

در اين مدرسه پس از آن‏که فارسي و عربي و انگليسي و زبان اردو تکميل شده باشد، به شاگردي اشخاص را مي‏پذيرند، و پس از ورود در تکميل زبان‏هاي مذکوره کوشيده و علومي که مدخليت در تبليغ مذهب دارد مي‏خوانند، از قبيل فلسفه ديني و علم کلام و فقه و اصول و منطق و جدل و خطابه و حديث و تفسير، و پس از تکميل، آنها را با حقوق کافي در اطراف هندوستان براي تبليغ مي‏فرستند، و بعضي از آنها در آفريقاي جنوبي رفته‏اند و تاکنون بسياري را به مذهب اسلام وارد ساخته‏اند.

يکي از آنها شريف حسين بود که با بنده در سفر آفريقا مصاحب بود و از دوستان صميمي بنده بود. در هر سالي مخارجات اين مدرسه به نظر عموم شيعه هندوستان مي‏رسد و خدمات هريک از مبلغين و تأليفات و تصنيفات آنها مطبوعاً منتشر مي‏شود، و قرآن را به زبان انگليسي تفسير نموده‏اند، و از جمله کتبي که در اين مدرسه شرح فلسفي به زبان انگليسي بر او نوشته‏اند صحيفه سجاديه است.

و از جمله تکميل‏شدگان در اين مدرسه مولي سبط الحسن بود. اين شخص خدمات شاياني به مذهب شيعه نموده و خطابه‏هاي جالب توجهي در شهرهاي هندوستان در تبليغ مذهب شيعه خوانده، و جمعي را در اين مذهب وارد ساخت. نويسنده با او کمال الفت داشت، و در سفر کلکته با من همراه بود.

مولانا شمس العلماء نجم الحسن

براي بزرگي او لقب شمس‏العلماء کفايت است؛ چه آن‏که اين لقب در هندوستان از براي عالمي است که در مراتب علوم و فضايل و کمالات و اخلاق، برتر از تمامي علما باشد، و الحق اين لقب از براي اين شخص سزاوار است. الحال مدّت زندگاني را قرب هفتاد سال رسانيده، و شيعه هند را اعتقادي کامل درباره اوست.

عقيده اين شخص اين است که امروز بايد از راه تبليغات، محسّنات دين اسلام را به عالم رسانيد، و پرده‏اي که بر روي حقايق اسلام به دسيسه‏هاي دشمن در عرض هزار سال کشيده شده، به توسط نشر حقايق ديني برچيده شود، و اين مرحله جز به دانستن زبان‏هاي خارجه و علوم عصري راهي ندارد، و [با] طريقه قدما که فقط عمر خود را به تحصيل علم اصول و فقه تنها صرف کرده‏اند، در مقابل شبهات و حرف‏هاي امروزي نمي‏توان عرض اندام کرد، و علوم سابقه را با علوم امروزي بايد مخلوط نمود، و علماي اسلام هم بايد به قدر احتياجات عصري از علوم عصري دارا باشند.

در بسياري از بلاد هندوستان، مبلّغين اين مدرسه در تحت رياست و سرپرستي اين مرد بزرگ و دانشمند عظيم‏الشأن، مشغول تبليغات مي‏باشند. عمده مخارج اين مدرسه از طرف صدر رامپور است، و هريک از شيعيان متموّل هندوستان به قدر سهم خود کمک مي‏نمايند.

و از شرايطي که با هريک از مبلّغين در وقت حرکت براي تبليغ مقصود مي‏نمايند اين است که بايد شخص مبلّغ، غير از حقوقي که از طرف مدرسه به او داده مي‏شود، از اشخاص ديگر به عنوان وجوهات شرعيه و تحفه و هدايا چيزي نگيرد، و مهماني بي‏ربط و بي‏فايده نرود. و در مقابل اين شرط، حقوق مکفي به او داده که زندگاني او را تأمين مي‏نمايد، و به طور آبرومندانه حرکت مي‏نمايد.

 علومي که بر مبلّغين اسلام لازم است

نويسنده قرب يک ماه در آن مدرسه متوقف بود و با طلاب آن مدرسه خلطه و آميزش داشت. الحق اگر علماي ايران و نجف اشرف در چنين فکري ‏بودند پيشرفت‏هاي روحي و مادي و معنوي مي‏نمودند، ولي افسوس که نفاق در ميان ايشان مانع از تشکيلات چنين مؤسسه اي مي‏باشد. يک نفر از محصّلين مدرسةالواعظين پس از پنج شش سال وقتي بيرون مي‏آيد، از علوم قديم و جديد و تمام فنون تبليغات و دنياي کنوني کاملاً با‏اطلاع است، و با هر قومي به زبان خودشان مي‏تواند تبليغ نمايد. به عکس محصلين ايران که به نجف اشرف مي‏روند [و] بعد از بيست سال وقتي برمي‏گردند زبان پدري و مادري خود را هم از دست داده، تقليد از زبان شبه عربي عراق مي‏نمايند، و به غير از دوره اصول و بعضي از کتب فقهيه، مطالب ديگري که به درد تبليغات ديني خورده شود در دست ايشان نيست… و از روي همين نقطه نظر، امروز شيعه هندوستان به اهل علم نجف و ايران اهمّيّتي نمي‏دهند، و هرکس به لباس عمامه در ميان آنها برود نظر خفّت بر او مي‏نمايند، مگر آن‏که پس از زماني بفهمند که علم او به درد امروزه مذهب مي‏خورد، در اين صورت قدرداني از او مي‏نمايند. و حق با آنها است؛ زيراکه هرکس از عراق و ايران به هندوستان به لباس عمامه رفته هيچ هنري از او به جز گدايي و کلاشي نديده‏اند، چه آن‏که به عنوان وعظ و خطابه رفته، و چه آن‏که به لباس و عنوان روحانيت. و نظري که سابقاً درخصوص اهل علم ايراني بود در امروز نيست؛ چه آن‏که در سابق ايام، به خصوص عهد صفويه، مثل قاضي نوراللّه شوشتري و فاضل هندي و نظاير اين علماي متبحر در علوم بوده‏اند که هريک در سهم خود حلّال مشکلات علوم بوده‏اند، و آثار علمي که در آن‏جا ديده مي‏شود همه از طرف ايرانيان بوده، و در اين ايام در هر شهري از شهرهاي هند، نويسنده اشخاص متعددي را ديد که به عنوان واعظي و روضه‏خواني، کلّ بر مردم آن‏جا و سرگردان مانده بوده [و] اغلب گداهاي سده اصفهان بودند.

نويسندگان در شهر لکنهوء

از جمله نويسندگان که در شهر لکنهوء ملاقات شد خواجه امين اللّه و خواجه اسداللّه دو برادر بودند که روزنامه سرفراز را مي‏نوشتند. اين روزنامه بسيار مهم بود در نظر بعضي، ولي جهات نظر منافع مادي را، از براي جلب منافع خود، بيشتر از واقع‏نويسي در نظر داشتند. ورود مرا با حرکت در هر شهر از شهرهاي هند مي‏نوشتند، و بيشتر از بيست نمره، در يک ستون او شرح گزارشات مرا در روزنامه خود نوشتند، و از من تقاضا نمودند که در کلکته از براي دخول در شيعه کنفرانس داخل شوم، و من از آنها پذيرفتم که شرح آن خواهد آمد.

 ” متاسفانه الباقی کتاب را سایت اجازه نمی دهد در اینجا قرار گیرد “