{آیت الله}سید محمدعلی مبارکه‌ ای (۱۳۱۶ ـ ۱۳۶۵ ق) از علمای دوره رضا شاه، منبری و نویسنده، و در عین حال مردی جهاندیده و نقاد مسائل اجتماعی است. از وی، دست کم رساله حجابیه او را می‌شناختیم که متن آن را عینا در رسائل حجابیه آورده‌ام. عنوان آن رساله «سرادق دوشیزگان و سعادت ایرانیان» است که به عنوان رساله‌ ی بیست و دوم در مجموعه رسائل حجابیه (ص ۴۴۱ ـ ۴۶۳) منتشر شده است.

این اواخر کتاب «گزیده دانشوران و رجال اصفهان» از وی منتشر شد (قم، ۱۳۹۳ به کوشش رحیم قاسمی) که بر اساس عنوانی که برای آن انتخاب شده، هم در انتخاب شرح حالها، و هم در ارائه متن، «گزیده» است. به ویژه در متن، صدها مورد با سه نقطه … مشخص شده که پیداست مطالب زیادی به عمد حذف شده است.

شاید قدیمی‌ترین شرح حال از وی نوشته کوتاهی باشد که در «علماء معاصرین» (صص ۳۰۵ ـ ۳۱۰) است که از وی یاد کرده و بخشی از مطالب آثار او و نیز اشعارش را آورده است. پس از آن، مرحوم مهدوی در تذکره شعرای اصفهان (ص ۳۱۲) در باره مرحوم مبارکه ای چنین نوشته است: مرحوم حاج سید محمد علی مبارکه‌ای از وعاظ معروف اصفهان بود، در حُسن بیان و طلاقت لسان در بین معاصرین کم نظیر می‌نمود … در ضمن مسافرت به مکّه معظمه مدتی در بمبئی ساکن شده، اهل مطالعه و تحقیق و تتبع و دارای کتابخانه آبرومندی بود. قدرت حفظ عجیبی داشت و کتب و رسائل چندی تألیف نموده که برخی از آنها را به طبع رسانیده است. آنگاه برخی از اشعار وی را به عنوان نمونه نوشته است.

و امّا خود مبارکه‌ای شرح حال تفصیلی زندگی خود را نگاشته و نام آن را الشجرة المبارکه گذاشته است. خلاصه‌ای از این متن توسط آقای قاسمی در نیمه دوم کتاب گزیده دانشوران اصفهان درج شده است. آن متن از لحاظ زندگی شخصی یک روحانی، دغدغه‌های فکری و اجتماعی و شغلی، و نیز تاریخ فرهنگی و تمدنی ایران بسیار سودمند است. وی در آنجا بحث را از تولد خویش آغاز کرده، مسائل خانوادگی، رشد و بلوغ فکری، تحصیلات، ورود در عالم روحانیت، استادان و نیز ازدواج و خانواده و مسافرت‌های او و نیز مسائل مربوط به شغل او یعنی منبری بودن در آن آمده که بسیار مهم و دارای نکات ارزشمندی است. وی در شرح حال خود نوشت، گرچه کمتر سال و ماه ذکر می‌کند، امّا همین مقدار، به‌ویژه اطلاعاتی که در باره روحانیت بدست داده و در باره برخی از اکابر از علمای وقت از آخوند کاشی تا حاج شیخ عبدالکریم حائری و شماری دیگر یاد کرده، بسیار بسیار سودمند است.

صرف نظر از آن شرح حال تفصیلی، مصحح کتاب «گزیده دانشوران اصفهان» نیز شرح حال مختصری همراه با یاد از تألیفات او که غالباً در باره اصفهان و شرح حال علمای این شهر است، بدست داده که مفید است. در آنجا نمونه‌ای از صفحات آثار وی، اجازات علما در فضائل علمی او، و گزارشی از درگذشت او و مطالبی که عبدالحسین آیتی در آیین اسلام وقت منتشر کرده، آمده است. در همان جا آمده است که فرزند ایشان سید کمال الدین صفایی متولد ۱۳۰۸ ش از پزشکان ساکن تهران است که آثار پدر را در اختیار مصحح «گزیده دانشوران اصفهان» قرار داده است.

متأسفانه باید گفت آثاری از قبیل «دانشوران اصفهان» آن گونه که باید و شاید نه مورد توجه مورخان معاصر قرار می‌گیرد و نه توجه علاقه‌مندان به تاریخ اجتماعی ایران و تاریخ روحانیت را به خود جلب می‌کند. صرفاً چاپ می‌شود، چند روزی در بازار است و دوباره از چشم‌ها ناپدید می‌گردد. مطالعه این اثر، به خصوص به دلیل حذف مطالب مهمی از آنکه با سه نقطه مشخص شده، بسیار آزار دهنده بوده و خواننده هر لحظه احساس می‌کند، او را امین ندانسته و مطالبی را از چشم وی پنهان کرده‌اند.

با این حال و بدون شک، کتاب یاد شده، با همین ویژگی‌ها، می‌تواند مورد بحث و گفتگوی یک نشست جدی در باره وضعیت اجتماعی و فرهنگی و روحانیت ایران در دوره اخیر قاجار قرار گیرد. نویسنده به دلیل آنکه یک منبری بوده، در نقل وقایع و داستانی کردن آنها بسیار متبحر بوده و در دل آن، توجه وی به نکاتی که باید ثبت شود، بسیار عالی است.

کتاب یاد شده،همراه با شرح حال خود نوشت مبارکه‌ای به قدری پر مطلب است که اساسا که بنده دلم نمی‌آید چیزی از آن در اینجا نقل کنم، مبادا تصور شود که نکات مهم آن همین‌هاست که بنده گفته‌ام. معرفی و مرور بر آن را به زمانی دیگر واگذار می‌کنم و ناراحتی خود را از این قبیل قیچی کردن‌ها به هر دلیل ابراز می‌کنم.

از عناوین آثار بیست و دوگانه مبارکه‌ای که در مقدمه مصحح آن کتاب آمده، می‌توان به دغدغه‌های فکری مؤلف و آشنایی او با مباحث اسلامی در برخی از حوزه‌ها آشنا شد. برخی از آنها در باره مسائل کلامی و دینی جاری نوشته شده است. مثلاً کتاب بشارات کتب سماویه، می‌تواند در ارتباط با مبلغان مسیحی باشد که این زمان در اصفهان و شهرهای دیگر فعال بودند. پیام مبارکه‌ای به کسروی، شامل ۷۴۴ سؤال و جواب که باید سال‌های پایانی عمر نویسنده نوشته شده باشد، نوع دیگری از پاسخ گویی به آن چیزی است که اصطلاحاً شبهات نامیده شده و در بخش چاپی‌ها معرفی شده است. رساله‌ای با عنوان «تحصیل الثمن» در شرح حدیث حبّ الوطن نوشته اند که با تقریظ مرحوم شهابی و ستایش بی اندازه از آن منتشر شده است. کتابی در باره نماز، اثری در باره رسول اکرم، کشف المهلکات در باره مفاسد شرب خمر بر اساس کشفیات پزشکی و ادیان آسمانی، شجره مبارکه در شرح حال خود نوشت که گزیده‌اش در پایان «گزیده دانشوران اصفهان» آمده، آئینه عبرت و زندان اصفهان که خاطرات زندان نه ماهه او در دوره پهلوی است، نیز اثری با عنوان «مرآة الغیب» در پیشگویی قرآن و امامان از راه عملیات جدیده و وقایع عالم به ظهور رسیده، و لابد باز هم در باره مسائل علمی و تطبیق آنها با برخی از پیشگویی های دینی بوده که آن زمان رایج بوده، و نیز رساله‌ای در فضیلت سیادت با عنوان نور السعاده از جمله آثار اوست. مبارکه‌ای شاعر هم بوده و آثاری به نظم هم از جمله دیوان اشعار با تخلص صفاتی، مثنوی سقراطیه در مسائل عرفانی سروده است. از این عناوین، می‌توان با خطوط کلی فکری او آشنا شده، امّا بیش از اینها، وی دیدگاه‌های خود را در شرح حال خود نوشت خود که امیدواریم زمانی تمامی آن منتشر شود، و نیز آنچه که در شرح حال علمای اصفهان آورده، بدست می‌آید.