بسم الله الرحمن الرحیم

و این هم گوهری دیگر از درون صدف شهرستان و دارالعباده‎ی مبارکه‎ی اصفهان

با سلام، کفران نعمت است اگر مبارکه را فقط با صنعت فولادش بشناسیم زیرا دُرهای ثمینی که از این دیار دانش‎پرور برخاسته‎اند هر کدام برای مردم نجیب و فرهنگ پرور مبارکه و بلکه اصفهان و ایران مایه‎ی افتخارند.

هنوز بیش از یک هفته از رحلت جانسوز اندیشمند توانا و پزشک حاذق این خطه یعنی مرحوم دکتر سیدکمال‎الدین صفایی نگذشته است که چهره‎ی خرد و کلان آن‎جا بخواهد این فقدان را فراموش کند و شاهد این مدعا، جلسه ی ترحیمی است که به همت شورای محترم شهر و شهرداری محترم و ارادتمندان آن مرحوم در مسجد جامع مبارکه برگزار شد.

اما این درّ یکدانه را که انگار چند روح در یک بدن است بهتر بشناسیم:

در خانواده‎ی فرهیخته و مردمی خاندان موسوی‎نسب مبارکه در سال ۱۳۰۸ به گواهی شناسنامه  و در ۱۳۰۶ به گواهی پدر علامه‎اش نوزادی چشم به دنیا می‎گشاید که به حق قرّة‎العین پدر و مادر و خاندان است. وی عصاره‎ی علم و تقوا از پدری به نام آیت‎الله حاج سیدمحمدعلی که خود از نخبگان دانش و فقاهت است و همچنین وحید دوران و مادری به نام ربابه‎بیگم تویسرکانی که نامبرده افتخار فرزندی مرحوم حاج سیدمحمدباقر تویسرکانی را دارد متولد می‎شود و به قول معروف:

نسب از دو کس دارد این نیک پی[۱]

در ابتدا نظر بر این بود که نام یحیی را برای او انتخاب کنند ولی مادر او به خاطر سرنوشت حضرت یحیای نبی مخالفت کرده و او بالاخره به کمال‎الدین مسمی می‎شود.

نشو و نمای او و تحصیلات دبستانی و دبیرستانی کمال‎الدین در اصفهان بوده و در تمام مقاطع تحصیلی ممتاز و شاگرد اول بوده و جوایزی که همه ساله به خاطر موفقیت روز افزونش به وی اهدا می‎شود بعضا موجود است و در همان اوان کودکی و صباوت رشحات علمی پدر در ناصیه‎ی او مشهود بوده و به قول شاعر عرب:

فی‎المهدِ یَنطقُ عن سعادةِ جدّهِ

اثرُ النَّجابةِ ساطعُ البرهانُ

وی بعد از تحصیلات دبیرستانی وارد دانشسرای‎عالی شده و دانشنامه‎ی لیسانس تجربی را با امضای مرحوم دکتر حسابی – که وزیر فرهنگ آن‌وقت بود- دریافت می‎کند.اما در این دوره‎ی تحصیل است که تلاش کم‎نظیر و خودجوش او در رشته‎ی تحصیلی یا رشته‎ی گیاه‎شناسی با تجربه‎های او تلفیق می‎شود تا یافته‎های علمی و تئوریک او با جمع‎آوری انواع گیاهان بیشتر رسوب ذهن گردد.

سیدکمال الدین هر روز صبح زود از خانه خارج شده و از کناره‎ی جویبارها و مزارع، گیاهان خودرو را دست‎چین کرده و با یک کوله‎بار پر به خانه باز می‎گردد. وی این گیاهان را خشک کرده و با ظرافت و دقت خاصی در دفتر قطوری که از قبل تهیه دیده می‎چسباند همراه با خصوصیات آن گیاه و حتی شیره و رطوبت آن‎ها و منافع درمانی هر گیاه. در این تلاش اگر گیاه ناآشنایی به دستش می‎آمد با کمک از کتاب علمی «لاروس» مشخصات آن گیاه و اسم آن را استخراج می‎کند و همین تلاش برای او انگیزه‎ای می‎شود که به زبان فرانسه آشنایی پیدا کند و بنابراین خصوصیات و نام آن گیاه را با نام لاتین و عربی آن را در ذیل ورق مربوط به آن گیاه بیاورد؛ ولی متأسفانه این مجموعه‎ی پر ارزش و گرانمایه در نقل مکان‎های متناوب و عدیده مفقود می‎گردد. اما لازم به ذکر است که این تلاش و کوشش سیدکمال‎الدین پیش‎زمینه‎ای می‎شود که بعدها در مطب خود از آن معلومات استفاده کرده و در درمان‎های سنتی و گیاهی مراجعین تبحری داشته باشد.

از نمونه‎ای که برای خود من نویسنده پیش آمد یک مورد را نقل می کنم:

مرحوم دکتر صفایی به من فرمود: می‎دانی این قرص «دیگوکسین» که می‎خوری چیست؟ و من اظهار بی‎اطلاعی کردم. ایشان گفت: بومی‎های منطقه‎ی آمازون بیماران قلبی را با گل انگشتانه مداوا می‎کردند، چون گل انگشتانه شیره‎ی «الکالوئید»ی دارد به نام «دیژیتالین» و دیگوکسین همان دیژیتالین گل انگشتانه است؛ و از این بابت موارد دیگری نیز بود که فراموش کردن آن‎ها با سن فعلی من قابل توجیه است.

ایشان تعریف می‎کردند که در دوره‎ی لیسانس، من واحد اختیاری روان‎شناسی را انتخاب کردم و استاد این درس مرحوم دکتر هوشیار بود  که از کتاب خود به نام «هوش عملی» امتحان شفاهی می‎گرفت و در این واحد درسی بعد از امتحان به من نمره‎ی ۱۴ داد. به ایشان گفتم حق من بیش از این نمره است. ایشان گفت به یک شرط اعتراض تو وارد است که در تمام جلساتی که من از دانشجویان سؤال می‎کنم به تمام آن سؤالات جواب صحیح بدهی. قبول کردم و وقتی امتحان همه‎ی همکلاسی‎ها تمام شد دکتر هوشیار بلند شد و پیشانی مرا بوسید و نمره‎ی مرا به ۲۰تغییر داد.

بالاخره مرحوم دکتر صفایی قبل از پزشکی به استخدام وزارت فرهنگ درآمده و در کسوت دبیری مشغول خدمت[۲]شد. خود من نویسنده‎ی این مطالب افتخار داشتم در کلاس دوازده در درس گیاه‎شناسی و جانورشناسی«فیزیولوژی حیوانی» دانش‎آموز ایشان باشم و در نظرم هست که نامبرده در تدریس هر مطلبی تصویر موضوع درس را با دقت خاصی و از حفظ روی تابلو کلاس می‎کشید و نام هر قسمت و یا هر اندام را چه بسا به فارسی و هم عربی و لاتین یادآور می‎شد؛ به طوری که بعد از اتمام درس و شروع درس بعد در ساعت دیگر ما حیفمان می‎آمد آن‎ها را پاک کنیم.

گفتنی است که آن مرحوم به خاطر احاطه‎ی علمی که در اندام‎شناسی داشت تصمیم گرفت در زمینه‎ی پزشکی خود را بیازماید و نتیجةً وارد دانشکده‎ی پزشکی اصفهان شد و در سال ۱۳۳۹ موفق به دریافت مدرک پزشکی شد. اما تلاش پیگیر و عجیب نامبرده در شناخت اندام‎ها و کوشش برای بهتر شناختن استخوان‎های انسان، فصلی را در مطالعات او گشود که برای من نوجوان در آن سال‎ها چندان خوشایند نبود.

در آن زمان در اطراف اصفهان قبرستان‎های قدیمی و مخروبه‎ای به چشم می‎خورد که در گودال‎های آن مخروبه‎ها استخوان‎های اموات از خاک بیرون آمده‎بود. مرحوم دکتر با صرف هزینه، افرادی را مأمور می‎کرد که از این استخوان‎ها برای وی بیاورند و در نظر دارم که نامبرده هرشب بعد از نماز مغرب و عشا پشت میز مطالعه‎ی خود می‎نشست و برای ساعت‎های متمادی دست در یک کیسه می‎کرد و استخوانی را درمی‎آورد و اگر آن استخوان و محل آن را در بدن و نقش آن را می‎دانست با خودنویس روی آن می‎نوشت و آن استخوان را در کیسه‎ای دیگر می‎گذاشت و اگر نمی‎دانست تصویر آن را از همان کتاب لاروس پیدا می‎کرد و حفظ می‎کرد؛ و این داستان مشمئزکننده برای من چندماهی ادامه داشت. البته نامبرده بعد از ساعتی برخاسته و دست‎های خود را ضد عفونی می‎کرد و با تجدید وضو دو رکعت نماز برای صاحبان این استخوان‎ها می‎خواند و سرانجام آن‎ها را برای دفن به همان محل می‎فرستاد. این نوع فراگیری به قول «رِنِه دکارت» مطالعه در طبیعت بود و فراگیری‎های تئوریک او و هم پیش‎زمینه‎های گیاهی از ایشان شخصی عملی و پراگماتیسم ساخته بود و شخصیتی مثال زدنی؛ و شایان ذکر است که وقتی از آن مرحوم سؤال می‎شد که چرا شما دنبال تخصص نیستید جواب می‎فرمود در تخصص از یافته های علمی بقیه‎ی شاخه‎های پزشکی محروم می‎شوم و مگر ابن سینا تخصص داشت که کتاب قانون را در رشته‎های پزشکی آن زمان نوشت. مع‎الوصف ایشان منکر تخصص هم نبود.

مرحوم دکتر صفایی با فرانسه و عربی آشنایی داشت و هم مطالعاتی در زمینه‎ی منطق و فلسفه داشت. برخورداری از کتابخانه‎ی غنی مرحوم پدر از نامبرده شخصیتی جامع در علوم ساخته‎بود؛ چون او مانند پروانه که هردم بر گلی می‎نشیند پیوسته کتابی از آن منبع عظیم در دست داشت و شیره‎ی آن گلبرگ‎های بی‎نظیر را می‎نوشید. در حساب جمّل و حروف ابجد کم نمی‎آورد. وقتی خواستم از قرآن آن بزرگوار آیاتی را تلاوت کنم به سختی می‎توانستم آن کریمه‎ها را ببینم، زیرا هر کلمه و آیه‎ای را ایشان به نوعی حاشیه کرده‎بود که خود متن در حاشیه رفته‎بود و مطالب عجیب و شگفت‎آوری با کمک ابجد از آن‎ها استخراج کرده بود لکن مختصری از آن‎ها را توانست به چاپ برساند.

روزی به من فرمود: سوره‌ی احزاب سی و سیمین سوره‎ی قرآن است و آیه‎ی تطهیر: ….اِنّما یُریدُاللّه لِیُذهِبَ عَنکَمُ الرّجسَ اَهلَ البَیتِ و یُطَهّرَکُم تَطهیراً… سی و سیمین آیه‎ی این سوره است؛ سی و سه و سی و سه شصت و شش می‎شود و شصت و شش مطابق کلمه‎ی جلاله‎ی «اللّٰه» است؛ از این پیامی نمی‎گیری؟

مطالعه در مثنوی نیز قریحه‎ی شعری در ایشان پدید آورده‎بود و وقتی این دوبیت را که در بحر عروضی تقارب مثمن است سرود:

فلک هفت سینی بچید از برایم

که با آن حسابم همه پاک باشد

سل و  سینه درد است و  سرسام و سودا

سیه‎زخم و سفلیس و سوزاک باشد

وقتی رودکی، ابوالشعرای دربار سامانی، در رثای شهید بلخی گفته‎بود:

از شمار دو چشم یک تن کم      وز شمار خرد هزاران بیش

بی‎جا نیست که بگویم مثل این است که این شعر را در رثای دکتر کمال‎الدین صفایی گفته.

چکاچک زندگی و تلاش معاش، نامبرده را هیچگاه از عبادت و ذکر باز نمی‎داشت و دقیقا این آیه‎ی کریمه در وصفش مصداق داشت: رجالٌ لاتُلهیهِم تِجارةٌ و لابَیعٌ عَن ذِکرِاللّٰه و اِقامِ الصلوٰةِ و ایتاءِالزّکوةِ یَخافونَ یوماً تَتَقَلَّبُ فیهِ القلوبُ و الابصار

مرحوم دکتر صفایی نقل می‎کردند: شخصی «با نام محفوظ» که از پدر خواب مغناطیسی فراگرفته‎بود، مرتب مراجعه می‎کرد که علم اکسیر (کیمیا) را از پدر بیاموزد، حتی یک‎بار پدر یک سکه‎ی دهشاهی را در پستو برده و پس از عملیاتی آورد کاملا درخشان و به وی گفت این را به مغازه‎ی زرگری ببر عیار بزند که قبول کنی طلاست. در مراجعات متعدد او به پدر گفتم: اگر صلاح می‎دانید به وی بیاموزید که مرتب مراجعه نکند و ایشان گفتند: او صلاحیت ندارد.

مورد دیگری که دکتر از مرحوم پدر نقل می‎کردند، سفرشان به هندوستان و دیدارشان با یکی از مرتاضان بود که آن مرتاض وقتی ایشان را در بین مراجعه‎کنندگان می‎بیند می‎خواهد که نزدیک بیاید و به پدر می‎گوید: اهل کجایی؟ جواب می‎شنود: از ایران؛ می‎پرسد: کجای ایران؟ و پاسخ می‎گیرد: از اصفهان؛ با تغیر می‎پرسد: کجای اصفهان؟ و جواب می‎شنود: از مبارکه‎ی اصفهان. اسمت چیست؟ جواب می‎گیرد: محمدعلی؛ با تغیر شدیدتر می‎گوید: تو پدرت از ابدال[۳] است چرا نزد من آمدی؟[۴]

البته مطالب بسیار است که به جهت پرهیز از اطاله‎ی کلام از آن‎ها صرف‎نظر کرده و به یاد و شناسایی اولاد و منسوبین دکتر صفایی می‎پردازیم.

ایشان از نعمت وجود دو عموی بزرگ‎تر در مبارکه برخوردار بودند؛ عموی بزرگ ایشان مرحوم حجةالاسلام معروف به آقامیرزاآقا که امام جمعه‎ی سابق مبارکه بوده‎اند. ایشان اولادان محترم و گرانقدری دارند: مرحوم سیدتقی و حجةالاسلام حاج مهدی موسوی‎نسب رحمت‎اللّه علیه و جناب آقای سیدرضا موسوی‎نسب با تخلص «رضا»، آقای سیدعلی و سیداحمد و دختران آن مرحوم طیبه‎خانم و بهجت‎خانم رحمةالله علیهما و سرکارخانم ملوک‎السادات و خواهران ایشان شریفه‎سادات و علّیّه‎سادات و فهیمه‎سادات؛ و عموی دیگر مرحوم دکتر صفایی مرحوم حجةالاسلام حاج سیدخلیل موسوی‎نسب می‎باشد که از وعاظ مطرح اصفهان و فرزندان آن مرحوم سیدجلال و سیدجمال و سیدمجتبی رحمةالله علیهم و جناب سیدمصطفی و سیدسعید و سیدصدرالدین موسوی‎نسب و ضمنا مرحوم حاج سیدخلیل، عموی دوم، ابوصهره ی دکتر صفایی است زیرا مرحومه صدیقه‎سادات همسر دکتر، صبیه‎ی بزرگ نامبرده است و صبیه‎ی دیگر ایشان بدرالسادات است که خداوند سلامتشان بدارد.

عموی دیگر مرحوم دکتر صفایی، مرحوم سیدمرتضی موسوی‎نسب است که اولین نماینده‎ی فرهنگ مبارکه و یکی از مؤسسین دبستان برزگران است. از مرحوم سیدمرتضی پسری به نام سیدمحمود ساکن آمریکا و پسر دیگری به نام دکتر مسعود موسوی‎نسب متخصص اعصاب و روان ساکن شیراز است و دختران آن مرحوم، اطهرالسادات و زهراسادات و فخری‎خانم و عالیه خانم هستند که خداوند سلامتشان بدارد.

اما فرزندان مرحوم دکتر صفایی منصوره‎سادات فرزند ارشد و سپس مهندس علیرضا و مهندس امید و دختر دیگر مرحوم دکتر، میتراخانم، ساکن آمریکا و همسر برادر نویسنده؛ و بنابراین دامادهای ایشان: داماد بزرگ‎تر، برادر حقیر به نام سیدمحمود فرزند ادیب و سخنور و ماده‎تاریخ  ‎سُرای دانشمند مرحوم سیدعلی بدیع‎زادگان متخلص به هور و داماد کهتر سیدافخم میرلوحی است.

مرحوم دکتر خواهر بزرگتر از خود دارند به نام صفیه‎سادات که مادر حقیرند و شوهر ایشان مرحوم هور رحمت الله علیه می‎باشد. فرزندان صفیه سادات سیداحمد، سید محمود، سیدشهاب‎الدین و سیدشجاع‎الدین و صبیه‎ی ایشان منیرالسادات همه بدیع‎زادگان؛ ضمنا دو پسر ایشان به نام محمد فرزند ارشد و مجدالدین که هر دو در جوانی به رحمت خدا رفتند.

خواهر کوچک‎تر مرحوم دکتر صفایی سرکارخانم عزت‎السادات همسر مرحوم شمس‎الدین امامی هستند. فرزندان ایشان سیدمهدی(منوچهر) و سیدمهرداد و سیدمهران و دختر ایشان مریم‎السادات می‎باشد. خدا همه‎ی این بزرگواران را سلامت بدارد.

مرحوم دکتر صفایی خواهر دیگری داشته‎اند که در کودکی فوت می‎کند.

در پایان برای همه‎ی بازماندگان از پروردگار سلامتی و برای رفتگانشان آمرزش می‎طلبم.

سیداحمد بدیع‎زادگان بازنشسته‎ی آموزش و پرورش و مدرس سابق جهاد دانشگاهی صنعتی اصفهان

---

[۱] – این یک بیت منسوب به فردوسی است با عبارت‎های مختلف:

نژاد از دو شه دارد این نیک پی     زاسفندیار است و کاووس کی

[۲] – مرحوم دکتر در دو نوبت رییس فرهنگ مبارکه شد.

[۳]– ابدال افرادی پاک با بصیرت هستند که گفته‎می‎شود چشم باطن دارند و قدرت تصرف در محیط، تعدادشان همیشه ثابت و ۷ نفرند که در انظار مردم ناشناس می‎باشند.

[۴] – جد اعلای دکترصفایی مرحوم آقاسیدعلی است که آرامگاه او در مسجدپای چشمه و مزار مردم مبارکه است.